Сыбайлас жемқорлық деңгейі ең төмен елдер: жемқорлыққа төзбейтін қоғам қалай қалыптасады?

Сыбайлас жемқорлық – қазіргі әлемдегі ең өзекті мәселелердің бірі. Ол экономиканың дамуын тежейді, азаматтардың мемлекетке деген сенімін әлсіретеді және қоғамның әділ дамуына кедергі келтіреді. Дегенмен, әлемде сыбайлас жемқорлық деңгейін едәуір төмендете алған елдер бар. Олар мұндай нәтижеге тек қатаң заңдардың арқасында емес, ең алдымен азаматтардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы санасын қалыптастыру арқылы қол жеткізді. Tizgin.kz тілшісі сыбайлас жемқорлық деңгейі ең төмен бірқатар елге шолу жасады.

Қандай елдерде сыбайлас жемқорлық деңгейі ең төмен?

Халықаралық рейтингтерге сәйкес, сыбайлас жемқорлық деңгейі ең төмен елдердің қатарында Дания, Финляндия, Жаңа Зеландия, Сингапур, Швеция, Норвегия, Швейцария және Исландия тұрақты түрде көш бастап келеді. Бұл мемлекеттердің жетістігі мемлекеттік басқарудың ашықтығы, тәуелсіз сот жүйесі, мемлекеттік қызметкерлердің жоғары жауапкершілігі және қоғамның мемлекеттік органдар қызметін бақылауға белсенді қатысуымен байланысты.

Сингапур: қатаң заңдар және жазаның бұлтартпастығы

Сингапур сыбайлас жемқорлықпен күрестегі ең табысты мемлекеттердің бірі ретінде танылған. Тәуелсіздік алғаннан кейін ел басшылығы жемқорлықпен күресті мемлекеттік саясаттың негізгі бағытына айналдырды. Сыбайлас жемқорлықты тергеумен айналысатын тәуелсіз бюро құрылып, оған кең өкілеттіктер берілді.

Елде жазаның бұлтартпастығы қағидаты қатаң сақталады. Қызметіне қарамастан, заң бұзған әрбір адам жауапқа тартылады. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметкерлерге бәсекеге қабілетті еңбекақы төлеу арқылы жемқорлық тәуекелі төмендетілген.

Цифрлық технологияларды кеңінен енгізу бюрократиялық рәсімдерді қысқартып, заңсыз сыйақы алуға мүмкіндік беретін жағдайларды айтарлықтай азайтты.

Дания: ашықтық, сенім және қоғамдық жауапкершілік

Дания ұзақ жылдар бойы сыбайлас жемқорлық деңгейі ең төмен елдердің қатарында көш бастап келеді. Бұл елдің басты ерекшелігі – мемлекеттік басқарудың барынша ашықтығы және мемлекет пен қоғам арасындағы жоғары сенім.

Мемлекеттік шығындардың барлығы қоғамның бақылауында болады, ал мемлекеттік қызметкерлердің жұмысы барынша ашық жүргізіледі. Мемлекеттік қызметтердің басым бөлігі электронды форматта көрсетіледі, бұл азаматтар мен лауазымды тұлғалар арасындағы тікелей байланысты азайтып, жемқорлық тәуекелін төмендетеді. Мемлекеттік қызметкерлердің этикасына ерекше көңіл бөлінеді. Қандай лауазым атқарғанына қарамастан, заң бұзушылықтар жедел қаралып, жауапкершілік міндетті түрде қолданылады.

Сонымен қатар, азаматтық жауапкершілікті тәрбиелеуге ерекше мән беріледі. Балаларға кішкентайынан заңды құрметтеу, адалдық және қоғамдық мүддені жеке пайдадан жоғары қою қағидалары үйретіледі.

Финляндия: адалдық – ұлттық мәдениеттің бір бөлігі

Финляндия құқықтық мәдениеті жоғары ел ретінде әлемдегі ең адал мемлекеттердің бірі саналады.

Мемлекеттік органдардың қызметі барынша ашық жүргізіледі, ал әрбір азамат билік жұмысы туралы ақпарат алуға құқылы. Сот жүйесі толық тәуелсіз және барлық шешімдер тек заң талаптарына сүйене отырып қабылданады.

Фин мектептерінде жауапкершілікке, ережелерді сақтауға және кез келген әділетсіздікке төзбеушілікке ерекше көңіл бөлінеді. Қоғамда пара беру немесе пара алу, тіпті ұсақ деңгейде болса да, мүлде қабылданбайтын әрекет ретінде бағаланады.

Жаңа Зеландия: қоғамдық сенім және биліктің ашықтығы

Жаңа Зеландия мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесі мен биліктің ашықтығының арқасында жемқорлық деңгейін өте төмен деңгейде ұстап келеді.

Заң барлық азаматтарға, соның ішінде министрлер мен жоғары лауазымды шенеуніктерге бірдей қолданылады. Мемлекеттік сатып алулар толықтай ашық өткізіледі, ал журналистер мен қоғамдық ұйымдар мемлекеттік органдардың қызметін еркін бақылай алады.

Мемлекеттік қызметкерлер тұрақты түрде қызметтік этика, мүдделер қақтығысын болдырмау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды сақтау бойынша оқытылады.

Швеция: ақпараттың ашықтығы және жоғары қоғамдық сенім

Швецияда жемқорлықтың алдын алудың негізгі құралдарының бірі – мемлекеттік құжаттардың ашықтығы қағидаты.

Кез келген азамат мемлекеттік органдардың көптеген ресми құжаттарымен таныса алады. Мұндай ашықтық билікті асыра пайдаланудың алдын алуға мүмкіндік береді.

Сот жүйесінің тәуелсіздігіне, сөз бостандығына және қоғамдық бақылауға ерекше назар аударылады. Білім беру жүйесінде адалдық, жауапкершілік және қоғамдық мүддені құрметтеу құндылықтары қалыптастырылады.

Норвегия: мемлекеттік басқарудағы жоғары этика

Норвегия жемқорлыққа қарсы қатаң заңнаманы мемлекеттік басқарудың жоғары мәдениетімен үйлестіре отырып тиімді күрес жүргізеді.

Барлық мемлекеттік органдар ашықтық пен қоғам алдындағы есептілік қағидаларын сақтауға міндетті. Мемлекеттік мекемелердің қаржылық қызметі тәуелсіз аудиторлар тарапынан тұрақты түрде тексеріледі.

Мүдделер қақтығысының алдын алуға ерекше көңіл бөлінеді. Мемлекеттік қызметкерлер табыстары туралы декларация тапсырып, қатаң этикалық талаптарды сақтауға міндетті. Кез келген заң бұзушылық қоғамда кең талқыланып, тиісті құқықтық баға беріледі.

Швейцария: тәуелсіз институттар және қаржылық ашықтық

Швейцария жемқорлықпен күрестің тиімді жүйесін тәуелсіз мемлекеттік институттар мен әділ сот жүйесінің арқасында қалыптастырды.

Көптеген мемлекеттік шешімдер ашық қабылданады, ал мемлекеттік қаржы тұрақты қоғамдық бақылауда болады. Елде жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі жақсы дамығандықтан, билік халық алдында барынша ашық әрі есеп береді.

Халықтың жоғары құқықтық мәдениеті жемқорлық әрекеттерінің тез әшкереленуіне және заң аясында тиісті жауапкершілікке тартылуына ықпал етеді.

Исландия: қоғамдық бақылау және адалдық мәдениеті

Исландия азаматтық белсенділігі жоғары ел ретінде жемқорлық деңгейі ең төмен мемлекеттердің қатарына кіреді.

Мемлекеттік органдар ашық жұмыс істейді, ал тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары шенеуніктердің қызметін тұрақты түрде бақылап отырады. Қоғамдық этикаға қайшы келетін кез келген әрекет ашық талқыланып, қоғамның назарынан тыс қалмайды.

Жастар тәрбиесіне ерекше мән беріледі. Мектептерде балаларға адалдықтың, әділдіктің, жауапкершіліктің және қоғамдық мүддені құрметтеудің маңызы түсіндіріледі. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыру қоғамдағы жоғары сенімді сақтаудың басты факторларының бірі ретінде қарастырылады.

Жемқорлықсыз қоғам қалыптастыру үшін не істеу қажет?

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыру – мемлекет, отбасы, білім беру ұйымдары, бизнес және азаматтық қоғамның бірлескен жұмысы. Бұл бағыттағы тиімді шаралар:

балаларды адалдық пен жауапкершілікке ерте жастан тәрбиелеу;

халықтың құқықтық мәдениетін дамыту;

мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету;

электрондық мемлекеттік қызметтердің үлесін арттыру; тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық бақылауды қолдау;

жемқорлық фактілері туралы хабарлаған азаматтарды қорғау;

қоғамда адалдықты басты құндылық ретінде дәріптеу.

Тоқаев: Сыбайлас жемқорлықпен күрес – мемлекеттік саясаттың басты басымдығы

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев сыбайлас жемқорлықпен күресті мемлекеттік саясаттың басты басымдығы деп жариялады. Жемқорлықсыз қоғам құру үшін заң үстемдігін орнату, парақорлық пен тамыр-таныстыққа жол бермеу және заңсыз шығарылған активтерді мемлекетке қайтару жұмыстары жүргізіліп жатыр. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың 2022-2026 жылдарға арналған тұжырымдамасында көрсетілген шараларды толық жүзеге асырылып келеді.

«Қоғамның басты талабының бірі – әділдік пен заң үстемдігін орнату.  Бұл жолдағы ең үлкен кедергі  сыбайлас жемқорлық екені сөзсіз.  Біз осы қоғамдық кеселді қалайда жеңуіміз керек. Бұған қатысты менің ұстанымым өзгермейді. Жемқорлықпен батыл күресіп жүрген азаматтарға барынша қолдау көрсетемін. Бұған  еш күмән болмауы қажет. Ал, міндетін адал атқарғысы келмейтін адамдарға біздің қатарымызда орын жоқ. Олармен сөз де – басқа, жолымыз да – бөлек», – деді Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2022 жылы өткен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі кеңесте.

Жаңа пәндер жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға бағытталған

Осы бағыттар бойынша Қазақстанда да шаралар қолданылып жатыр. Мысалы, оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменованың айтуынша, жаңа оқу жылынан бастап білім беру мазмұны бірқатар жаңа міндетті оқу курстарымен толықтырылады.

«5–7-сынып оқушылары үшін «Конституция негіздері» пәні енгізіледі. Ал 8–11-сыныптарда «Заң және тәртіп» міндетті курсы оқытылады. Сонымен қатар, 5–11-сынып оқушылары үшін «Жеке қауіпсіздік» міндетті курсы енгізіледі», – дейді Жұлдыз Сүлейменова.

5–7-сыныптарда енгізілетін «Конституция негіздері» пәні оқушылардың құқықтық сауаттылығын ерте жастан қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл пән арқылы балалар Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген негізгі құқықтары мен міндеттерін, заңның қоғамдағы рөлін және азаматтық жауапкершіліктің маңызын түсінеді. Нәтижесінде олар өз құқықтарын қорғауды, өзгенің құқығын құрметтеуді және заң талаптарын сақтауды үйренеді.

8–11-сыныптарда оқытылатын «Заң және тәртіп» міндетті курсы жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін нығайтып, құқық бұзушылықтың алдын алуға ықпал етеді. Пән оқушыларға заң алдындағы жауапкершілікті, қоғамдық тәртіпті сақтаудың маңызын, сыбайлас жемқорлыққа, буллингке, вандализмге және басқа да құқыққа қайшы әрекеттерге төзбеушілік көзқарасты қалыптастыруға көмектеседі. Сонымен қатар, күнделікті өмірде кездесетін құқықтық жағдайларда дұрыс шешім қабылдау дағдыларын дамытады.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана – әділетті қоғамның негізі

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, сыбайлас жемқорлықты тек жазаны күшейту арқылы жою мүмкін емес. Тұрақты нәтижеге адалдық қоғамның өмір салты мен басты құндылығына айналған кезде ғана қол жеткізуге болады. Заңға құрмет, жеке жауапкершілік және жемқорлықтың кез келген көрінісіне төзбеушілік қағидаттарына негізделген сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана – әділетті әрі дамыған мемлекеттің берік іргетасы.