Қазақстанның бітімгерлік бастамалары туралы сөз болғанда, әдетте Сирия төңірeгіндегі Астана процесі, Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі немесе БҰҰ-ның бітімгерлік миссиялары еске түседі. Қазақстан әлемдік дипломатия тарихында маңызды із қалдырған тағы бір процeс бар.
2013 жылы Алматыда Иранның ядролық бағдарламасына қатысты ең күрделі келіссөздің бірі өткен болатын. Бұл кездесу түпкілікті келісімге қол жеткізбегенмен, кейінгі дипломатиялық процестерге есік ашты, деп хабарлайды Tizgin.kz.
XXI ғасырдың басында Иранның ядролық бағдарламасы халықаралық қауіпсіздік саласындағы ең күрделі мәселелердің біріне айналды. 2002 жылы Иранда бұған дейін жария етілмеген ядролық нысандардың бары туралы ақпараттың жария болуы Тегеранның ядролық қару жасауға ұмтылып отырғаны жөніндегі күдікті күшейтті. АҚШ пен бірқатар Батыс мемлекеттері Иранды бейбіт атом бағдарламасын желеу етіп, ядролық қару әзірлеуге тырысып жатыр деп айыптады. Ал Тегеран бұл айыптауларды жоққа шығарып, ядролық бағдарламасы тек электр энергиясын өндіру, медицина және ғылыми зерттеу сияқты бейбіт мақсаттарға арналғанын мәлімдеді.
Дау ушыға түсіп, Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесі Иранға қарсы бірнеше санкция енгізді. Елдің банк жүйесіне, мұнай экспортына және ядролық технологияларға қатысты шектеулер күшейтілді. Бұл Таяу Шығыстағы тұрақтылыққа ғана емес, әлемнің энергетика нарығына да әсер ете бастады. Осыған байланысты халықаралық қауымдастық мәселені әскери жолмен емес, дипломатиялық келіссөздер арқылы шешуге басымдық берді.
Осы үшін Иран мен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бес тұрақты мүшесі – АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Франция, Германиядан құралған Е3+3 (немесе P5+1) тобы арасында келіссөздер басталды. Бірнеше елде өткен кездесулер нақты нәтиже бермеген соң, 2013 жылы кезекті келіссөз өткізeтін орын болып Қазақстан таңдалды.
Қазақстан келіссөзде ешбір тараптың мүддесін қорғаған жоқ. Тек бейтарап алаң ұсынып, келіссөздерді ұйымдастырушы рөл атқарды. Бұған Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейін әлемдегі төртінші ірі ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартып, Семей ядролық сынақ полигонын жапқаны да әсeр eтті.
2013 жылғы 26–27 ақпанда Алматыда Иранның ядролық бағдарламасына арналған алғашқы келіссөздер раунды өтті. Оған Е3+3 елдерінің сыртқы саяси ведомстволарының жоғары деңгейдегі өкілдері мен Иран делегациясы қатысты. Кездесу барысында тараптар алғаш рет ұзақ үзілістен кейін бір үстел басына отырып, өз ұстанымдарын егжей-тегжейлі талқылады. Келіссөз қорытындысында тараптар сарапшылар деңгейіндегі консультацияларды жалғастыруға келісті.
Келіссөздердің екінші раунды 5–6 сәуірде тағы да Алматыда өтті. Бұл жолы да тараптар түпкілікті келісімге келе алған жоқ. Еуроодақтың сыртқы саясат жөніндегі жоғарғы өкілі Кэтрин Эштон Иран мен Е3+3 елдерінің ұстанымдары әлі де алшақ екенін мәлімдеді. Ал Иран делегациясының жетекшісі Саид Жалили талқылаулардың конструктивті өткенін айтып, келіссөздерді жалғастыруға дайын екенін жеткізді.
Алматыдағы кездесулер ядролық дауға нүкте қоя алған жоқ. Алайда бірнеше ай бойы тоқырап тұрған келіссөздер процесіне жаңа серпін беріп, тараптардың өзара байланысын сақтап қалуға мүмкіндік жасады. Кейін бұл дипломатиялық процесс 2015 жылы Иран мен халықаралық қауымдастық арасында Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (JCPOA) қабылдануына ұласты. Осы тұрғыдан алғанда, Алматы келіссөздері Қазақстанның халықаралық диалог алаңы ретіндегі беделін нығайтқан маңызды кезеңдердің бірі саналады.
Иранның ядролық бағдарламасы бүгінге дейін халықаралық қауіпсіздік күн тәртібінен түскен жоқ. 2025-2026 жылдары Иранның ядролық қызметіне байланысты жаңа дағдарыс туындап, АҚШ, Еуропа елдері мен МАГАТЭ арасында мәселе қайтадан халықаралық талқылаудың өзегіне айналды. Бұл 2013 жылы Алматыда басталған дипломатиялық ізденістердің тарихи маңызын тағы бір мәрте көрсетті.
Қорытынды
Қазақстанның Иранның ядролық дауына қатысты келіссөздерге қосқан үлесі нақты саяси шешім қабылдаумен емес, сенімге негізделген дипломатиялық кеңістік қалыптастыруымен ерекшеленді. Бейтарап ұстанымын сақтай отырып, Астана (қазіргі Алматыдағы келіссөздер алаңы) халықаралық қауымдастық пен Иран арасындағы диалогтың үзілмеуіне жағдай жасады. Бұл Қазақстанның ядролық қарусыздану жолындағы тарихи тәжірибесі мен жауапты сыртқы саясатының халықаралық деңгейде мойындалғанын көрсетті. Кейінгі жылдары қабылданған JCPOA келісіміне бастар жолда Алматыдағы кездесулер маңызды аралық кезеңдердің бірі ретінде бағаланды. Бүгінде Иранның ядролық мәселесі қайтадан жаһандық күн тәртібіне шыққан шақта, Қазақстан ұсынған келіссөз мәдениеті мен бітімгерлік тәсілінің өзектілігі арта түсті. Бұл тәжірибе еліміздің халықаралық дауларды күш қолдану арқылы емес, өзара сенім мен диалог негізінде шешуді қолдайтын мемлекет ретіндегі беделін нығайта түсті. Сондықтан Алматы келіссөздері Қазақстанның бітімгерлік дипломатиясының табысты үлгілерінің бірі ретінде әлемдік саясат тарихында өз орнын сақтап қала береді.
