Бала қиялы – көзге көрінбейтін, бірақ болашақты қалыптастыратын ең қуатты күштердің бірі. Психологтардың пайымынша, шығармашылық – тек дарын емес, ол дұрыс орта мен еркін ойлаудың нәтижесінде дамитын күрделі процес. Сондықтан бүгінгі таңда баланың қиялын шектемеу, керісінше оны бағыттай білу – қоғамның ең маңызды міндеттерінің біріне айналып отыр. Tizgin.kz осы ретте әлемдік және отандық психоог мамандардың пікіріне сүйеніп, баланың шығармашылығын дамыту үшін ата-аналары нендей мәселелерге назар аударуы керектігіне үңіліп көрді.
Баланың шығармашылығын дамыту – оның болашақтағы ойлау қабілеті мен тұлғалық қалыптасуына тікелей әсер ететін негізгі факторлардың бірі. Шығармашылық арқылы бала тек қиялдап қана қоймай, мәселелерді өзгеше шешуді, жаңа идея ұсынуды үйренеді. Бұл қабілет кейін өмірде икемділікке, бастамашылдыққа және өзгерістерге бейім болуға жол ашады. Сонымен қатар шығармашылық баланың эмоциялық әлемін байытып, өз ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік береді. Психология ғылымы дәлелдегендей, еркін ойлайтын бала – өзіне сенімді әрі жауапкершілігі жоғары тұлға болып қалыптасады. Егер бала жастайынан шығармашылықпен айналысса, оның танымдық белсенділігі артып, білімді терең әрі қызығушылықпен игереді. Сондықтан баланың қиялын қолдау мен дамыту – тек отбасының емес, тұтас қоғамның стратегиялық міндеті.
Жан Пиаже көзқарасы: бала – өз білімін өзі құрастыратын тұлға
Швейцариялық психолог әрі философ Жан Пиаженің еңбектеріне сүйенсек, баланың шығармашылығы – сырттан берілетін қасиет емес, оның өз әрекеті мен тәжірибесі арқылы қалыптасатын ішкі процесс. Пиаже баланы қоршаған ортаны белсенді түрде зерттейтін «кішкентай ғалым» ретінде қарастырып, таным мен қиялдың дәл осы зерттеушілік әрекет барысында дамитынын дәлелдеді. Оның пікірінше, бала дайын ақпаратты қабылдамайды, керісінше оны қайта өңдеп, өзінше түсініп, жаңа мазмұн қалыптастырады. Бұл үдеріс шығармашылық ойлаудың негізін қалайды және баланың дүниені өзіндік тұрғыдан қабылдауына жол ашады. Пиаже теориясында «ассимиляция» мен «аккомодация» ұғымдары ерекше маңызды, себебі бала жаңа ақпаратты бұрынғы білім жүйесіне бейімдей отырып, жаңа ойлау құрылымдарын қалыптастырады.
«Бала – бос ыдыс емес, ол өз білімін өзі құрастыратын белсенді субъект. Білім әрекет арқылы қалыптасады», – деп санайды Пиаже.
Осы тұрғыдан алғанда, шығармашылық – баланың ішкі танымдық белсенділігінің табиғи көрінісі. Егер балаға еркін тәжірибе жасауға мүмкіндік берілсе, оның ойлауы тереңдеп, жаңа шешімдер табуға бейімділігі артады. Ал керісінше, шектен тыс бақылау мен дайын үлгілерге тәуелділік шығармашылық дамуды тежейді. Пиаже үшін басты қағида – баланың өз бетімен әрекет етуіне жағдай жасау, өйткені дәл осы еркіндік шығармашылықтың шынайы бастауы саналады. Сондықтан баланың шығармашылығын дамыту үшін оны бақылаудан гөрі, бағыттай отырып, өздігінен ізденуге мүмкіндік беру әлдеқайда тиімді.
Джером Брунер көзқарасы: ойлау мен тіл – шығармашылықтың өзегі
Америкалық психолог әрі педагог Джером Брунер еңбектерінде баланың шығармашылығы оның ойлау жүйесі мен тілдік дамуы арқылы қалыптасатыны кеңінен талданады. Ол білімді дайын күйінде беру тиімсіз екенін, бала оны өз бетінше құрастыра отырып игергенде ғана шынайы түсінік қалыптасатынын атап өтті. Брунердің пікірінше, таным процесі – бұл белсенді ізденіс, ал шығармашылық сол ізденістің табиғи жалғасы болып саналады. Әсіресе әңгімелеу, яғни storytelling, баланың қиялын дамытудың негізгі құралдарының бірі ретінде қарастырылады. Бала оқиғаларды құрастырып, кейіпкерлерді ойлап тапқан сайын, оның ойлау құрылымы күрделене түседі және жаңа идеялар туындайды.
«Білім – бұл жай ғана ақпарат жиынтығы емес, ол – адамның оны қалай құрылымдайтыны. Оқыту – баланың өз бетімен жаңалық ашуына мүмкіндік беру процесі», – дейді ол.
Брунер енгізген «scaffolding» ұғымы да шығармашылықты дамытуда ерекше маңызды, өйткені ересек адамның уақытша қолдауы арқылы бала күрделі деңгейдегі ойлауға өтеді. Бұл тәсіл баланың өзіне деген сенімін арттырып, жаңа шешімдер табуға ынталандырады. Егер балаға ойын, әңгіме және зерттеу арқылы білім алуға жағдай жасалса, оның шығармашылық қабілеті табиғи түрде дамиды. Сондықтан Брунер теориясы шығармашылықтың негізінде – ойлау, тіл және дұрыс ұйымдастырылған оқыту процесі жатқанын көрсетеді.
Зарина Долатай көзқарасы: баланың әр қадамы – дамудың негізі
Отандық психолог Зарина Долатайдың пікірінше, баланың шығармашылығы кездейсоқ қалыптаспайды, ол ерте жастан бастап берілетін назар мен жүйелі қолдаудың нәтижесінде дамиды. Маман баланың әрбір әрекетіне мән беру – оның ішкі әлеуетін ашудың алғашқы қадамы екенін атап өтеді. Оның айтуынша, ата-ана мен тәрбиеші баланың қызығушылығын дер кезінде байқап, соны бағыттай білсе, шығармашылық қабілет табиғи түрде қалыптасады. Бұл жерде ең маңыздысы – баланы шектеу емес, керісінше оның бастамасын қолдап, өз ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік беру.
«Бала кішкентай кезінен бастап назар мен қолдауды сезінуі керек. Әрбір қадамына мән беру – оның болашақ тұлға ретінде қалыптасуына тікелей әсер етеді», – дейді ол.
Сондай-ақ ол шығармашылықты дамыту үшін баланы дайын қалыпқа салмай, оның жеке ерекшеліктерін ескерудің маңызын ерекше атап өтеді. Бала өзіне сенімді болған сайын, жаңа нәрсені байқап көруден қорықпайды және бұл оның қиялын ұштай түседі. Сондықтан маманның пайымынша, баланың шығармашылығын дамыту – үздіксіз назар, қолдау және сенімге негізделген ұзақ процес.
