TOP-1Сараптама

Атом аждаһасы ауыздықталған күн: Семей полигонының қасіреті мен жабылу тарихы

1949 жылы 29 тамызда Семей даласында алғашқы атом бомбасы жарылды. Арада тура 42 жыл өткенде, 1991 жылы 29 тамызда осы алапатқа тоқтау салған тарихи жарлыққа қол қойылды. Бірі қазақ жеріне қасірет әкелген, екіншісі сол қасіреттің жолын кескен қос дата! Бірақ полигонның есігі жабылғанымен, оның ел жадындағы жарасы да, топырақта қалған ізі де өшкен жоқ. Tizgin.kz бұл мақалада қазақ тарихындағы қасіретті кезеңнің бірі – Семей полигонының тарихына үңіліп көрді.

Атом қаруы үшін таңдалған дала: қырық жылдық қасірет

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем екі алып державаның текетіресіне түсті. 1945 жылы АҚШ атом қаруын қолданған соң Кеңес Одағы да ядролық қару жасау ісін жеделдетті. Мәскеуге жаңа бомбаның қуатын сынайтын кең аумақ қажет болды. Сөйтіп, 1947 жылы тамызда КСРО Министрлер кеңесінің шешімімен қазақ даласында құпия «№2 оқу полигоны» құрылды. Семейге жақын, Абыралы мен Дегелеңді, Балапан даласын қамтыған аумақ әскери мақсатқа берілді. Кейін полигонның жалпы көлемі шамамен 18,3 мың шаршы шақырымға жетті. Одақ басшылығы үшін бұл жер картадағы сынақ алаңы еді. Ал қазақ үшін ол – ата қоныс, ел жайлаған өріс, ұрпақ өсірген мекен болатын.

1949 жылы 29 тамызда дәл осы жерде Кеңес Одағы өзінің алғашқы атом бомбасын сынады. Жер сілкінді, көкке саңырауқұлақ тәрізді алапат бұлт көтерілді. Сол сәттен бастап елдің қалыпты тіршілігі әскери құпияның көлеңкесінде қалды. 1949-1989 жылдары Семей полигонында 456 ядролық сынақ өткізілді. Оның 116-сы жер үстінде және атмосферада, 340-ы жер астында жасалды. 1963 жылдан кейін ашық аспандағы сынақтар тоқтағанымен, Дегелеңдегі тау қуыстары мен Балапандағы ұңғымаларда жарылыстар жалғасты. Полигон 1947 жылы құрылған, 1991 жылы жабылғанымен, ядролық сынақтар жүргізілген кезең шамамен 40 жылды қамтыды.

Жарылыстың зардабы полигон қоршауынан әріге тарады. Радиоактивті бұлт желмен бірге елді мекендерге жетіп, топыраққа, суға, жайылымға түсті. Адамдар сәулеленудің нақты мөлшерін білмей өмір сүрді; кейбір ауылдарда жарылыс туралы алдын ала толық ақпарат берілмеді. Қайнар, Саржал, Қарауыл, Долон секілді елді мекендердің тұрғындары үшін полигон алыстағы әскери нысан емес, күнделікті тұрмыстың үрейіне айналды. Дүмпуден үйлердің қабырғасы жарылып, құдықтар бүлінгені туралы деректер сол кездегі ресми хаттарға да енген. Ал көзге көрінбейтін радиацияның салдарын бір күнде өлшеп, бір жылда түгендеу мүмкін емес еді.

Қазақстанның ресми бағалаулары мен халықаралық материалдарда сынақ салдары шамамен 1,5 миллион адамның өміріне әсер еткені айтылады. Бұл сан қаза тапқандардың саны емес, ядролық сынақтардың ықпалына ұшыраған адамдар жөніндегі бағалау екенін ескерген дұрыс. Өңірде қатерлі ісік, қалқанша безі мен жүрек-қантамыр аурулары, туа біткен даму ақаулары сияқты мәселелерге байланысты медициналық зерттеулер жүргізілді. Дегенмен әрбір жекелеген ауруды тек полигонмен байланыстыру үшін адамның сәулелену мөлшері мен өзге де қауіп факторларын ғылыми тұрғыдан бағалау қажет. Қасіреттің тағы бір қыры – оның ұзақ уақыт құпия сақталуы. Сәулеленген халықтың жағдайы ашық талқыланбай, ал жергілікті дәрігерлер мен ғалымдардың дабылы әскери мүдденің тасасында қалды.

Кешірімнің жеделхаты, Олжастың ұраны

1989 жылдың ақпанындағы екі жарылыс халықтың төзімін біржола тауысты. 12 ақпандағы жерасты сынағынан кейін жер жарықтарынан радиоактивті газ сыртқа шығып, сынақ алаңынан тыс жерде радиациялық фонның күрт жоғарылағаны тіркелді. 18 ақпанда тағы бір жарылыс жасалды. Елдің қауіпсіздігінен гөрі қару сынағын жоғары қойған жүйеге қарсы ашық наразылық осындай жағдайда күшейді.

Семей облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Кешірім Бозтаев 1989 жылы 20 ақпанда КОКП Орталық комитетінің бас хатшысы Михаил Горбачевке құпия шифрлы жеделхат жолдады. Онда полигонның халық тығыз қоныстанған аймақта жұмыс істеп тұрғаны, жарылыстардың тұрғын үйлер мен құдықтарға зиян келтіргені, радиоактивті газдың сыртқа тарағаны жазылды. Облыс басшысы сынақтарды дереу тоқтатуды немесе күрт қысқартуды, кейін оны басқа жерге көшіруді талап етті. Ол кезде бұл талап Кремльдің әскери-өнеркәсіптік жүйесіне қарсы шығумен бірдей еді. Бозтаев Мәскеуге мәселені жеткізумен шектелмей, зардап шеккен жұрттың денсаулығын зерттеуді, мемлекеттік көмекті және өтемақыны күн тәртібіне қойды. Оның бастамасынан соң орталықтан комиссия келіп, полигон мәселесін бұрынғыдай үнсіз қалдыру қиындай түсті.

Кейін Кешірім Бозтаев өзінің «Семей полигоны» атты кітабында сол күресті еске алып:

«Полигонды жаптыру күресімнің басталуынан аяқталуы әлдеқайда қиын болды», – деп жазды.

Бұл сөйлемнің ар жағында қызмет пен мансапты қатерге тігу ғана емес, тұтас әскери жүйемен тайталасқан адамның тағдыры жатыр. Жарылыс тоқтағаннан кейін де ол сәулеленген азаматтардың құқығын қорғауға атсалысып, әлеуметтік қолдау мәселесін көтерді. Оның еңбегі тек бір жеделхатпен шектелмейді.

Ал сол тұста ақын әрі қоғам қайраткері Олжас Сүлейменов халық наразылығын бүкілодақтық, одан әрі халықаралық қозғалысқа айналдырды. 1989 жылғы 28 ақпанда Алматыдағы Жазушылар одағы ғимаратында өткен жиында «Невада – Семей» антиядролық қозғалысы құрылды. Оның атауы Кеңес Одағының Семей полигоны мен АҚШ-тың Невада сынақ алаңына қарсы күресті бір арнаға тоғыстырды. «Полигон жойылсын!» деген ұран қазақ даласынан шығып, шетелдегі бейбітшілік жақтастарына да жетті.

Қозғалысқа ғалымдар, жазушылар, кеншілер, студенттер мен қарапайым тұрғындар қосылды. Олжас Сүлейменовтің естелігіне сәйкес, қозғалысты қолдаған екі миллионнан астам адамның қолы жиналған.

Қоғамдық қысым нақты нәтиже берді: 1989 жылға жоспарланған 18 сынақтың жетеуі ғана өткізіліп, 11-і тоқтатылды. 1989 жылғы 19 қазанда Семей полигонында соңғы ядролық жарылыс жасалды. Кейін Олжас Сүлейменов бұл күрестің мәнін бір ауыз сөзге сыйғызды:

«Бұл үкіметтің емес, халықтың шешімі болды».

Шындығында, тарихи жеңіске Кешірім Бозтаев бастаған жергілікті билік өкілдерінің табандылығы, Олжас Сүлейменов ұйыстырған қоғамдық қозғалыс, ғалымдар мен дәрігерлердің деректері және халықтың ортақ талабы қатар жол ашты. Ал түпкілікті саяси шешімді қабылдау мемлекет басшылығының еншісінде еді.

29 тамыздағы жарлық: сынақ тоқтады, жердің жарасы қалды

1991 жылғы 29 тамызда Қазақ КСР Президенті Нұрсұлтан Назарбаев №409 Жарлыққа қол қойып, Семей ядролық сынақ полигонын ресми түрде жапты. Бұл Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігін жариялаған 16 желтоқсаннан бірнеше ай бұрын болған оқиға. Ядролық держава атануды көздеген империялық саясатқа қарсы өз жерінде сынақ жүргізуге тыйым салу – елдің болашақ дербес ұстанымын танытқан тарихи шешім болды. Кейін тәуелсіз Қазақстан Кеңес Одағынан қалған әлемдегі төртінші ірі ядролық арсеналдан бас тартты. 2009 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы Қазақстанның бастамасымен 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күні деп жариялады.

Алайда полигон жабылды екен деп, оның аумағы бірден қауіпсіз жерге айналған жоқ. Бұрынғы сынақ алаңдарында радиациямен ластанған топырақ, жерасты жарылыстарына арналған ұңғымалар мен штольнялар қалды. Курчатов қаласындағы Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығы полигон аумағын зерттеп, қауіпті нысандарды қауіпсіз күйге келтіру, радиациялық бақылау жүргізу және қоршаған ортаны қалпына келтіру жұмыстарымен айналысады. Дегелеңдегі туннельдер мен Балапандағы сынақ ұңғымаларын жабу жұмыстары жүргізілді. Ғалымдар топырақ, су, өсімдік пен жануарлардағы радионуклидтердің таралуын әлі де қадағалап келеді. Ядролық жарылыстар тоқтаған аумақ бүгінде атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану, радиациялық қауіпсіздік және ядролық қаруды таратпау саласындағы ғылыми жұмыстардың маңызды орталығы болып отыр.

Бұрынғы полигон жерінің бәрі бірдей қауіпті емес. Бірақ оның бәрін бірдей шаруашылыққа жарамды деп жариялау да қате болар еді. 2023 жылы «Семей ядролық қауіпсіздік аймағы туралы» заң қабылданды. 2026 жылғы тамызда осы аймақтың шекарасын жергілікті жерде белгілеу жұмысы аяқталды. Атом энергиясы жөніндегі агенттіктің мәліметінше, радиациялық қауіп сақталатын шамамен 8,3 мың шаршы шақырым жер арнайы бақылауда болуы керек. Ал зерттелген 10 мың шаршы шақырымға жуық аумақ қауіпсіздігі нақты расталған жағдайда ғана кезең-кезеңімен шаруашылық айналымына қайтарылуы мүмкін. Бұл – жер қазірдің өзінде толық игеріліп жатыр деген сөз емес. Мәселен, 2026 жылғы сәуірде Үкімет бұрынғы полигондағы 832,9 мың гектар жерді болашақта ядролық қауіпсіздік аймағына енгізу үшін босалқы жер санатына ауыстыру туралы қаулы қабылдады. Демек бұл аумақты есепсіз игеру емес, керісінше, қауіпті бөліктерге ерекше құқықтық тәртіп орнату көзделіп отыр.

Полигон қасіретінің екінші жартысы – адам тағдыры. 1992 жылғы 18 желтоқсанда ядролық сынақтардан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы арнайы заң қабылданды. Бірақ өтемақы төлеу, медициналық бақылау, ауруларды ерте анықтау, сәулеленген адамдар мен олардың ұрпақтарының денсаулығын ұзақ мерзім зерттеу мәселелерінің маңызы әлі жойылған жоқ. Радиацияның ізі тек қараусыз қалған сынақ алаңында ғана емес, сол өңірде өмір сүрген жандардың естелігінде, отбасы шежіресінде сақталды. Семей полигонын жабу – ғасырлық зұлматты тоқтатқан жеңіс. Ал оның зардабын толық еңсеру – әлі аяқталмаған міндет. Тарихтың әділдігі – аждаһаны кім тоқтатқанын ұмытпау, адамдық парыз – одан жапа шеккен жанды ұмытпау.

Back to top button