Баланың мінез-құлқындағы қиындықты тек баланың өзінен іздеу қаншалықты дұрыс? Психоаналитикалық тәжірибе көрсеткендей, баланың қорқынышы, агрессиясы немесе мазасыздығы көбіне оның ата-анасымен қарым-қатынасынан, отбасы ішіндегі шешілмеген қақтығыстардан және ата-ананың өз балалық шағынан бастау алады. Баланы емдеу кейде оның ата-анасымен де жұмыс істеуді талап етеді. Ата-ананың «жоқ» деп айта алмауы, баласына шамадан тыс үміт артуы немесе ажырасу кезіндегі өз күйзелісін баладан бөле алмауы – баланың психикасына тікелей әсер етуі мүмкін. Дональд Винникоттың ата-аналармен жүргізген жұмысы осы күрделі байланысты терең түсінуге мүмкіндік береді. Tizgin.kz тілшісі француз психоаналитигі Мишель Венсанның «Жасөспірім шақтың дерті» кітабына шолуды жалғастырады.
Францияда «Ата-аналармен әңгіме» деген атпен жарық көрген мәтіндер жинағының ағылшын басылымының редакторлары ХХ ғасырдағы ең ықпалды балалар психоаналитиктерінің бірі Винникоттың 1939–1962 жылдар аралығында осы тақырыпқа арналған шамамен елу радиохабар жүргізгенін атап өтеді. Оның ең алғашқы еңбектері бізге жақсы таныс. Алғашқы жинақ 1957 жылдан бастап «Бала және оның отбасы» деген атаумен жарық көрді, ал екіншісі «Бала және сыртқы әлем» деген атпен басылды. Енді бұл екі жинаққа 1984 жылы қайтыс болар алдында Клер Винникоттың көмегімен дайындалған «Ата-аналармен әңгіме» атты үшінші жинақты қосуға болады.
Клаудия
Клаудия Альфред Бине орталығына алғаш рет жаңа балабақшаның психологының жолдамасымен келгенде төрт жаста болатын. Ол өзі баратын ортаңғы топта өзгелерді мазалайтын қатты ашу ұстамаларын көрсететін. Онымен бірге туған күнінен бері қызын жалғыз тәрбиелеп келе жатқан анасы ғана келді. Мен Клаудия мен оның анасын өз ассистентіммен бірге қабылдадым.
Бейтаныс адамдардың жанында қыз өте жасқаншақ болды. Кеңестің басында ол анасын құшақтап, оның қойнында тығылып отырды. Біртіндеп ол кішкентай үстелге барып сурет салуға келісті. Сол жерде мен оларды күту бөлмесінен шақырып келгенге дейін бастап қойған суретін аяқтады.
Жағдайды өз бақылауына алғаннан кейін ғана Клаудия ойыншықтарға арналған кішкентай қорапқа қызығып, ішіндегі барлық ойыншықтарды шығарып алды. Ол үй жануарларын жабайы аңдардан бөгеттер арқылы бөліп орналастырды.
Анасы қатты толқып отырды. Көз жасына ерік бере отырып, ол қызының әкесіз өсіп келе жатқанын айтты. Әдетте өз қиындықтарын жеңгесімен бөлісетінін жеткізді. Жеңгесі – отбасының және екі жасөспірім ұлы бар екен. Анасының айтуынша, үйде Клаудия жиі шамадан тыс қызбаланып кетеді, өзін ұстай алмайды. Анасы оған үнемі ұзақ түсіндірулер жасағанымен, қажет кезде нақты әрі батыл «жоқ» деп айтпайды.
Менде және ассистентімде мынадай ой қалыптасты: жасы 33-те болғанына қарамастан, бұл әйел ата-анасының билігін қабылдай алмай, өз отбасынан ерте кеткен өте жас ананы еске түсіреді. Сондықтан ол өз қызына қатысты да ата-аналық билікті жүзеге асыра алмайды. Оның билікке қарсы наразылығы жұмыс берушілердің билігін де қабылдай алмауға алып келген.
Он күннен кейін Клаудияның анасы ассистентпен оңаша қалып, соңғы уақытта өз өмірінде болған оқиғаларды айтып берді. Ол Клаудиямен бірге біздің ауданға жақында ғана көшіп келген екен. Бұрын тұрған пәтерінен жалдау ақысын төлемегені үшін үй иесі шығарып жіберген. Дәл сол пәтерде ол Клаудияға жүкті болған. Алғашында қыздың әкесі онымен бірге тұрған, бірақ көп ұзамай әйел де, дүниеге келетін бала да оған қажет емес екенін ашық көрсете бастаған. Ол босанғанға дейін оның көшіп кетуін сұраған, ал Клаудияның әкесі соған келісіп көшіп кеткен.
Осы оқиғаны баяндау әйелге ауыр тиді, алайда ол өзінің жеке трагедиясына емес, әкесіз өсіп келе жатқан Клаудияның қайғысына көбірек жылады. Осылайша Клаудияның ашу ұстамалары анасы үшін өзін жазалау сияқты қабылданды, бірақ ол кішкентай қызының өз-өзін осылай жазалауы әділетсіз деп санады.
Ер адаммен айырылысудың негізгі себебі – оның әйелді өз отбасына таныстырудан бас тартуы болған. Содан бері ол бұрынғы серіктесінің қарым-қатынасты қайта бастауға және қызымен таныстыруға жасаған барлық әрекетінен жалтарып келеді. Мен және ассистентім Клаудия мен оның анасын бір жыл бойы әр төрт апта сайын қабылдап отырдық. Жазда екі айлық үзіліс болды. Кездесулердің арасында анасы кейде ассистентпен жеке сөйлесуді сұрайтын, ал ол оны менсіз қабылдайтын.
Біз белгілеген шекаралар анасына қызының талаптарына да шекара қоя білуге көмектесті. Соның нәтижесінде Клаудияның агрессивтілігі біртіндеп азайды. Бұл консультациялар кейіннен қыздың жеке психотерапиясын бастауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, белгілі бір уақыт аралығында анасы мен қызының бірлескен кездесулері де өткізіліп отырды.
«Жоқ» деп айту керек пе?
1960 жылы Дональд Винникотт осы мәселеге арналған екі радиобағдарлама жүргізді.
Бірінші хабарда ол бірнеше анамен әңгімелесіп, олардың пікірлерін талқылады. Аналардың айтқандары біздің қазіргі түсінігімізге өте жақын болды: ең алдымен баланың жасын ескеру қажет.
Винникотт баланың дамуында бірін-бірі алмастыратын үш кезең туралы айтады.
Бірінші кезең: бұл – өмірінің алғашқы жылы. Осы уақытта сәби үшін толық жауапкершілікті анасы көтереді. Бала түгелдей оның қамқорлығына тәуелді болады.
Екінші кезеңде бала біртіндеп өзімен болып жатқан жағдайларды түсіне бастағанда, «болады» және «болмайды» деген айырмашылықты меңгереді. Бұл кезде қысқа ғана түсіндірулер жеткілікті. Мысалы, ыстық затқа қол созғанда анасының «ыстық» деуі баланы күйіп қалудан сақтайды. Алайда кейбір жағдайларда жай ғана «жоқ» деген сөздің өзі жеткілікті болуы керек. Ол сөз анық, сенімді және өзгермейтін үнмен айтылғаны маңызды.
Үшінші кезеңде сөзбен түсіндіру негізгі тәрбие құралына айналады. Шын мәнінде бұл үш кезең бір-бірімен қабаттасып жатады. Алғашқы кезеңде ана да, әке де баланы күтпеген қауіп-қатерлерден қорғайды. Кейде олар мұны саналы түрде жасайды, бірақ көбіне ешқандай арнайы ойланбастан, табиғи түрде жүзеге асырады. Олардың іс-әрекеті өздерінің ішкі психологиялық күйін сыртқа шығарады. Бала анасының өзіне деген сенімділігін оның берген сүтімен бірге бойына сіңіретіндей қабылдайды.
Егер осы кезеңде ата-аналар «жоқ» деуге мәжбүр болса, онда, Винникоттың пікірінше, бұл сөз баланың өзіне емес, отбасының қауіпсіз ортасын сақтауға бағытталады.
Екінші кезеңде «жоқ» сөзінің нақты мағынасы болуы тиіс. Сонымен қатар, Винникотт бұған қосымша тағы бір маңызды тәсілді ұсынады: алдымен «иә» болуы керек. Яғни баланың дамуы ең алдымен оған рұқсат етілген мүмкіндіктердің арқасында жүзеге асады. Баланың әлемі барған сайын кеңейіп, жаңа заттар мен тәжірибелерге толығады. Оларды балаға ең алдымен анасы ашады, сондықтан баланың дамуы көбіне анасының нені тыйым салғанына емес, нені жасауға мүмкіндік бергеніне байланысты.
Ананың «жоқ» деп айтудағы қиындығы көбіне оның өміріндегі Үшінші адаммен, әдетте баланың әкесімен, қарым-қатынасына байланысты болады. Дениз Брауншвейг пен Мишель Фэн бұл мәселені «ғашық әйелдің цензурасы» ұғымы арқылы түсіндірген. Ал Винникотт басқа қырынан қарайды.
Ананың «жоқ» деуі – әкенің бала өміріндегі алғашқы психологиялық көрінісі. Егер әке анасына сенімді тірек бола алса, онда ана да «жоқ» деп батыл айтып, өз шешімінен таймайды. Әке тыйым салудың символына айналғанымен, ол анаға қарсы шығып, баланың жағына өтпесе ғана баланың сүйікті әрі беделді тұлғасы болып қала алады.
Сонда ол таңғаларлық бір шындықты байқайды: балаларға кейде өздеріне анық әрі сенімді түрде «жоқ» деп айтылғаны ұнайды.
Давид
Давид 19 жасқа толған кезде оның психоаналитигі менен осы жас жігітті және оның ата-анасын қабылдауымды өтінді. Екі жыл бұрын Давид психиатриялық ауруханадан шыққан болатын. Ол жерге М. және Э. Лауферлердің жіктемесі бойынша «сандырақтық эпизод» (психоздық күй) диагнозымен түскен еді. Оның жағдайында шынайылықпен байланыстың үзілуі уақытша ғана болды. Ішкі психикалық әлеміндегі ата-аналық бейнелер сақталып қалған.
Кейіннен мезгіл-мезгіл қайталанатын ұйқысыздық пен күшті, анық себебі жоқ мазасыздық оның психотерапиясын дәрі-дәрмекпен толықтыруды және ата-анасымен арнайы жұмыс жүргізуді қажет етті. Мен ешқашан мына нәрсені ұмытпаймын: отбасы – адамның мазасыздықтары ең алдымен өңделетін табиғи психиатриялық орта.
Бұл оқиғадан бері он үш жыл өтті. Сол кезде мен Давидтің дәрілік емін тоқтатуға келісім берген едім. Бұл ұзақ уақытқа созылады деп үміттендім. Ата-анасы жаз мезгіліне дейін тағы бір рет кездесіп, оның жағдайының әрі қарай қалай дамуы мүмкін екенін бірге бағалауға келуге келісті. Мен осы ата-ананы ерекше құрметтеймін. Осы жылдардың ішінде олар ұлдарының қайтадан ауруханаға жатқызылуына жол бермей, үлкен қолдау көрсетті.
Оқу, жұмыс және ата-ананың үміті
Давид бес жыл бойы университеттің экономика факультетінде оқыды. Сонымен қатар, дәрі-дәрмек пен психотерапевтінің қолдауының арқасында сегіз жыл бұрын бір жылдық әскери қызметін де сәтті атқара алды. Соған қарамастан, кейде байқалатын «атипиялық мания» белгілері оны апта сайын дәрігерге қаралуға мәжбүр ететін.
Алғашқы уақытта мен Давидпен ай сайын кездесіп отырдым, кейін жағдайы тұрақтанған кезде кездесулер әр он апта сайын өткізілетін болды. Оқуын аяқтап, жұмыс іздей бастағанда, оның емінің алғашқы кезеңінде байқалған мәселелер қайта көріне бастады.
Ата-анасының ұлына қатысты үлкен үміттері болды, бірақ бұл үміттер оны қанаттандырмай, керісінше ауыр жүкке айналды. Олар ұлдарын қолдап, жігерлендірудің орнына, байқамай оған тұзақ құрып қойғандай еді. Давид ата-анасының көңілінен шығатын мінсіз адамның бейнесінің көлеңкесінде қалып қойды. Өзі сол мінсіз бейнеге сай болуы керек деп ойлайтын. Шын мәнінде бұл бейне Давид үшін қатыгез талапқа айналса, ал ата-анасы өздерінің дәл осындай бейсаналы түрдегі күтулері бар екенін тіпті байқамады.
Ата-анамен жүргізілген жұмыс
Мен Давидтің өзінен гөрі оның ата-анасымен жиірек кездесетінмін. Күнделікті тіршілік оларды көбіне басқа мәселелерге алаңдататын. Бірақ ұлдары үшін алаңдаған кезде өздерінің отбасылық тарихының маңызды бөліктері де айтыла бастайтын.
Әкесі Францияға білім алуға келген тунистік еврейлер отбасынан шыққан. Кейін ол еуропалық ірі компаниялардың бірінде ақпараттық бөлімнің басшысы болды. Анасы Эльзастан шыққан протестант отбасынан еді. Ол Париждегі беделді лицейде философия пәнінен сабақ берді. Олар 1968 жылы университетте танысқан. Көп ұзамай Давид дүниеге келген. Ұлдарының дүниеге келгеніне қуанған.
Давидтің жеке өмірі
Мен оны алғаш қабылдағанда, Давид өзіне лайық әйел таба алмаймын деп қорқатын. Сегіз жылдан кейін ол католик отбасынан шыққан, кейін Франция азаматтығын алған африкалық әйелге үйленді. Өз ата-анасының қалауына қарсы, бірақ қалыңдықтың отбасының талабына сай, Давид шіркеуде некесін қидырды, алайда олардың некесі тез бұзыла бастады.
Сырт көзге әйелі Давидті кәсіби тұрақсыздығы үшін кінәлайтын. Ал шын мәнінде оны Давидтің ата-анасына тәуелділігі мазалайтын. Үш жыл ішінде балаларының болмауы олардың айырылысуын жылдамдатты. Ажырасу Давидті терең күйзеліске түсірді. Бұл күй екі жылға созылды. Кейін ол еврей отбасынан шыққан жас әйелмен танысты. Ол Давидке сенім артып, оның өзіне деген сенімділігін қалпына келтіруге көмектесті.
Ата-ананың қарама-қайшылығы
Ата-анасымен өткізген көптеген кездесулерде олардың ұлдарына деген көзқарасының парадоксты екенін көрсете алдым. Давид жұмыс істесе де, үйленсе де, олар оның таңдауларын сынайтын. Ал егер ол жұмысынан айырылса немесе әйелімен ажырасса, онда оны сол азын-аулақ нәрсесін де сақтай алмадың деп тағы кінәлайтын. Әдетте әңгімені анасы бастайтын. Кейін әкесі оған қосылып, қатты ашуланатын. Осы заңдылықты түсінген сәт біздің жұмысымыздағы бетбұрыс болды.
Бұрын олар маған сеніммен келсе, енді маған жасырын дұшпандық таныта бастады. Өздерінің ішкі кінә сезімдерін маған теліді. Бір жыл бұрын осының салдарынан біздің жұмысымыз үзілуге шақ қалды, бірақ Давидтің тұрақсыз психикалық жағдайына байланысты кездесулерді жалғастыруға бәріміз де келістік.
Юлиус
Юлиус жеті жарым жаста болғанда, анасы оны менің қабылдауыма алып келді. Анасының өзі де психоанализден өтіп жүрген еді. Оның психоаналитигі ұлының қорқынышты түстері туралы бізбен кеңесуді ұсынған. Алты ай бұрын ата-анасының отбасылық мәселелері ажырасу қажеттілігіне әкелген. Анасы ажырасуды өзара келісіммен рәсімдеп, ұлын өз тәрбиесіне алып, онымен бірге Парижге көшуді қалады, алайда сол кезде олар әлі де бір үйде тұратын. Бұл үй әкесінің жұмыс орнына жақын, Парижден алыс орналасқан болатын. Ажырасу өте ауыр өтті. Күйеуі әйелін «отбасылық міндеттерін орындамады» деген себеппен айыптап ажырасамын деп қорқытқандықтан, анасы заң алдында кінәлі болып қалмау үшін бөлек бөлмеде тұрса да, сол үйден кетпеді.
Алғашқы сұхбат
Алғашқы қабылдауда Юлиус анасымен бірге келді. Менің жанымда ассистентім болды. Кейін ассистент анамен жеке сөйлесті, ал мен Юлиуспен оңаша қалдым. Содан кейін бәріміз қайта жиналып, алғашқы кездесуді қорытындыладық. Юлиус өте әдемі, өз жасынан әлдеқайда есейген бала болып көрінді. Бейтаныс ортада болғанына қарамастан, өзін еркін ұстады. Ол ата-анасының ажырасуын қаламайтынын айтты. Үйде олар бір-бірімен сөйлеспейтінін, тіпті бір уақытта үйде болмауға тырысатынын жеткізді. Қорқынышты түстері жиі болмаса да, олардан құтылғысы келетінін айтты.
Ағаштың суреті
Екеуміз оңаша қалғанда мен оған:
“Қаласаң сөйлесе аламыз, сурет сала аласың немесе ойыншықтармен ойнай аласың”, – дедім.
Юлиус сурет салуды таңдады. Ол өте мұқият жұмыс істеді. Алдымен бұтақтары кесілген ағаштың суретін салды. Әр сызықты дәл жүргізіп, кейін олардың ішін ұқыптап бояп отырды. Бұл көп уақыт алды. Сурет салып жатқанда сөйлесуден бас тартты. Тек:
“Ағаш пен үй саламын”, – деді.
Біраз үнсіз отырғаннан кейін мен:
“Қызық екен… Үй көрінбейді. Бірақ ағаш отбасыға ұқсайды. Анаң сенімен бірге сол ағаштан кесіліп бөлініп шыққысы келетіндей”, – дедім.
Юлиус үндемеді. Біраздан соң ағашқа жапырақтар мен алма қосты. Содан кейін бұлттар мен күннің суретін салды. Барлығын ерекше ұқыптылықпен орындады. Кездесу соңында мен:
“Біз сенің қорқынышты түстерің туралы әлі толық сөйлесе алмадық. Егер қаласаң, келесі жолы жалғастырамыз”, – дедім.
Ол келісті.
Анасының күйзелісі
Бәріміз қайта жиналғанда анасының көзіне жас толып тұрды. Оның бұл күйі Юлиусты қатты мазасыздандырды.
Мен анасына:
“Сізге қазір өте ауыр сияқты”, – дедім.
Ол сөйлей алмады. Сонда мен:
“Сіз кезінде бақытты отбасы құрамын деп армандадыңыз. Ұлыңыз дүниеге келгенде де сол арманға сендіңіз. Ал бүгін бәрі басқаша болып шыққаны сіздің жаныңызды ауыртып тұр”, – дедім.
Анасы мұнымен келісті. Келесі кездесудің уақытын белгіледік. Оған дейін ол ассистентпен тағы бір рет сөйлесуі тиіс болды.
Анамен жүргізілген жұмыс
Ассистентпен алғашқы әңгімеде анасы көз жасын әрең ұстап отырды. Ол ең алдымен ұлының қайғысын көріп қиналатынын айтты. Сонымен қатар күйеуімен соттасу барысында ұлын жоғалтып аламын ба деп қорқатынын айтты. Ол ажырасудың себебі «отбасылық міндеттерін орындамағаны үшін» болғанына қарсы болды, сондықтан амалсыз күйеуімен бір үйде тұрып жатты. Өзінің күйеуіне қол көтерген кездерін өкінішпен еске алды. Күйеуі ірі денелі болса да, ашуға булыққанда оған күш қолданғанын жасырмады. Сонымен бірге күйеуін бірінші некесінен туған екі қызына көбірек көңіл бөліп, ал өзлерінің ортақ ұлдары Юлиусты назардан тыс қалдырды деп айыптады.
Бір айдан кейін
Келесі кездесуде анасы әлдеқайда тыныш көрінді. Ажырасуды өзара келісіммен рәсімдеу туралы шешім қабылданған еді. Юлиус анасының тәрбиесінде қалатын болды, бірақ үйдің қаржылық мәселелері мен мүлікті бөлу жөніндегі келіссөздер әлі де жалғасып жатты. Анасы енді әкесі Юлиусқа көп көңіл бөлетінін мойындады.Дегенмен:
“Мен бір нәрседе шегінсем болды, бірден өзімді пайдаланғандай сезінемін”, – деді.
Бұл жолғы әңгіме бұрынғыдан әлдеқайда жылы жағдайда өтті. Анасы да сабырлырақ көрінді.
Юлиуспен екінші сұхбат
Екінші кездесу алғашқы консультациядан екі ай өткен соң өтті. Бұл жолы Юлиусты әкесі ертіп келді.
Ол ұзын бойлы адам еді. Қасының үстіндегі жаңа тыртық мені оның күйзеліс кезінде алкогольдің әсерінен болған жазатайым оқиғаға ұшыраған болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Қабылдау бөлмесінен кабинетке дейін келе жатқанда ол бірнеше рет:
“Мұнда жету үшін екі сағат бойы кептелісте тұрдым”, – деп қайталай берді.
Бұдан басқа айтатын ештеңесі болмады. Тек ажырасудың Юлиус үшін барынша жеңіл өткенін қалайтынын ғана айтты.
Теңіздегі кеме
Екеуміз оңаша қалғанда Юлиус тағы да сурет салғысы келетінін айтты. Ол алдымен теңіздің бетін бейнеледі. Әдеттегідей суретті түгел бояғысы келді, бірақ фломастері жазбай қалды. Ол ренжігенін білдірместен басқа фломастер алып, жұмысын жалғастырды. Содан кейін теңізде тұрған кемені салды.
“Бұл кеме жағалаудан алыстап бара жатқан жоқ”, – деді.
Әдеттегідей сурет туралы айту оған қиын болды. Сонда мен өз ойымды ұсындым:
“Мүмкін, бұл адасып кеткен жақын адамның үйіне қайта оралып келе жатқан елес кемесі шығар?”
Юлиус ойланып қалды.
“Мен елестер туралы әңгімелерді білемін. Бірақ бұл басқа нәрсе”, – деді.
Одан кейін кеме үстіне екі адамды салды. Біреуі – рульде тұрған адам. Екіншісі – маған қол бұлғап тұрған жолаушы. Кездесу уақыты аяқталды. Біз суретті орнында қалдыруға келістік. Әкесі кабинетке кіргенде суреттің тек сыртқы көрінісін ғана сипаттады. Ол суреттің мазмұны мен баласының сезімдері туралы ештеңе айтпады. Дәл сол сәтте Юлиус:
“Мен күнді ұмытып кетіппін”, – деп күннің суретін қосты.
Әкемен әңгіме
Осы уақытта әкесі ассистентпен сөйлесті.
Ол алдағы демалысты қалай ұйымдастыру мәселесіне алаңдады. Ең басты қорқынышы – ажырасқаннан кейін ұлының өміріндегі өз орнын жоғалтып алу еді. Әйелі туралы айта отырып:
“Оның әкесі өте суық адам болған, ал анасы керісінше тым қатал болған”, – деді.
Ол өз тағдыры сол қайын атасының тағдырына ұқсап кетеді деп қорықты. Яғни бұрынғы әйелі өз ұлы Юлиуспен дәл анасы сияқты қарым-қатынас орнатып, ал өзі шеттетілген әке болып қаламын деп қауіптенді.
Үшінші сұхбат
Екі айдан кейін Юлиус тағы да келді. Бұл жолы анасымен бірге келді. Анасы бұрынғы күйеуінің Юлиусқа жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып шағымданды. Қызығы, алғаш рет ол бұрынғы жұбайын «күйеуім» деп атады.
Көбелек
Юлиус түрлі-түсті көбелек салды. Одан кейін көбелек қонып жүрген гүлдерді бейнеледі. Парақтың жоғарғы жағына күнді жауып тұрған бұлттарды қосты. Біраз ойланып алып аспанды құстарға толтырды. Мен:
“Осынша көп құстың арасында көбелек ұзақ тыныш өмір сүре алмайтын шығар”, – дедім.
Юлиус дереу суретті толықтырды. Парақтың оң жағынан ағаштың тек тәжін ғана салды. Діңі қағаздан тыс қалып қойды.
“Көбелек құстарға ағашқа барып тығылыңдар деп бұйырады”, – деді ол.
Анасының әңгімесі
Осы кезде анасы ассистентке өз өмірі туралы айтып отырды. Ол өзінің де, Юлиустың да өмірінде әкенің жеткілікті көңіл бөлмегенін сезінетінін жеткізді. Шын мәнінде бұл сөздер екі адамға бағытталған еді: өзінің туған әкесіне, Юлиустың әкесіне.
Автордың пікірінше, ана осы екі ер адамның бейнесін өз санасында біріктіріп жіберген. Юлиус болса екі түрлі белгісіздікпен өмір сүріп жатқандай еді. Біріншісі – ер мен әйелдің айырмашылығы туралы сұрақ. «Мен анам сияқты әйелмін бе, әлде туғаннан бері ер баламын ба?» Екіншісі – өзінің кімнің ұлы екендігі жөніндегі ішкі сұрақ. «Мен әкемнің ұлымын ба, әлде анамның әкесінің орнын басып тұрған адаммын ба?”
Юлиустың төртінші сұхбаты
Төртінші консультация да алдыңғы кездесуден екі ай өткен соң өтті. Бұл жолы Юлиусты ата-анасы алғаш рет бірге алып келді. Әкесі Юлиусты өзі мен анасының ортасына отырғызды. Юлиус анасымен бірге келген, ал әкесі кейінірек қосылды. Әкесі жолда ұзақ уақыт кептелісте тұрғанын бірнеше рет қайталады, бұл сөздерін мен естімей қалуым мүмкін дегендей әсер қалдырды. Анасы тұйық көрінді, ал әкесінің жүзінде амалсыз жымиыс байқалды. Юлиус кезек-кезек біріне де, екіншісіне де бұрылып отырды. Олар бір-бірін бір уақытта көре алмайтындай болып отырған еді.
Шіркеудің суреті
Менімен оңаша қалған Юлиус сурет салуға кірісті. Бұл жолы ол өте еркін жұмыс істеді. Алдымен ғимараттың сұлбасын, қоңырау мұнарасын және шіркеуді салды. Шіркеудің есігін бояды. Содан кейін қоңырау мұнарасы мен шіркеудің шатырын салды. Алдымен контурларын сызып, кейін екі түспен ұқыптап бояды. Бастапқыда бұл түстер бір-бірінен бөлек тұрды, кейін шатырдың үстінде бір-бірімен қосылып, араласып кетті. Қоңырау мұнарасының төбесіне алдымен әтештің сұлбасын салып, кейін оны бояды. Осы тәсілмен – алдымен контурын сызып, кейін ішін бояу арқылы – ол қоңырау мұнарасы мен шіркеудегі тесіктерді де бейнеледі. Одан кейін екі бұлт пен күнді салды. Күннің жартысы маған жақын тұрған бұлттың артында көрініп тұрды. Шатырдан төмен қарай түсетін су ағар құбырларын да қосты.
Мен суреттің архитектуралық жағы оның негізгі мазмұнын көлеңкелеп тұрғанын сезіндім, сондықтан араласуға шешім қабылдап:
“Сурет салып отырып сөйлесіп көрейік”, – дедім.
Юлиус жауап берді:
“Бұл – жерлеуге арналған шіркеу. Өлген адамдар үшін”
Мен одан:
“Сен қайтыс болған біреуді танисың ба?” – деп сұрадым.
Ол:
“Иса”, – деді.
Өйткені сол күн Қасиетті жұма болатын, ал жексенбіде Пасха мерекесі еді. Юлиус кенеттен қатты тежеліп қалғандай болды. Сурет салуын тоқтатты және сөйлей алмады. Мен қайтадан өлім туралы сөз қозғап:
“Сен қазір өте қайғылы нәрсе туралы айтып отырсың. Ал шіркеу басқа мақсаттар үшін де қолданылуы мүмкін ғой”, – дедім.
Содан кейін менің онымен сөйлесуім сурет салуына кедергі келтіріп жатқанын айттым. Ол келісіп, біз қайтадан үнсіз қалдық. Бұл Юлиусқа суретін аяқтауға мүмкіндік берді. Ол су ағар құбырларды салып бітті де, бұлттардан жауып тұрған жаңбырды бейнеледі. Сурет аяқталған сияқты болды. Ол отырып, екеуміз суретке бірге қарадық. Мен оған бұл суретті түс сияқты қарастыруға болатынын ұсындым.
Біз жаңа ғана өлім туралы сөйлескен едік, сондықтан мен шіркеудің тек өліммен емес, дүниеге келумен де байланысты болуы мүмкін екенін айттым. Мысалы, шіркеуде нәрестені шоқындыру рәсімі өткізіледі. Кішкентай Иса немесе кішкентай Юлиус шомылдыру рәсімінен өту үшін шіркеуге келуі мүмкін. Сондай-ақ, шіркеу үйлену тойының орны болуы мүмкін. Мысалы, Юлиустың әкесі мен анасы үйленіп, кішкентай Юлиусты дүниеге әкелген болуы мүмкін. Содан кейін мен өзіме де, Юлиусқа да мына сұрақты қойдым:
“Бұл оқиға міндетті түрде өліммен аяқталуы керек пе?”
Ол:
“Жоқ”, – деп жауап берді.
Мен:
“Онда бұл оқиғаның жалғасы қандай болуы мүмкін?” – деп сұрадым.
Оған Иса туралы жаңа ғана айтқанын еске салдым. Ол не болатынын білмеді. Мен:
“Егер оқиға дәл осы жерде тоқтаса, онда бәрі аяқталды деген сөз. Сен үшін де, әкең мен анаң үшін де. Суреттегі жаңбыр мен үнемі бұлттың артында қалып тұрған күнге қарасақ, бұл өте қайғылы болар еді”, – дедім.
Сонда ол суретіне қарап:
“Мен бір нәрсені салуды ұмытып кетіппін”, – деді.
Содан кейін ол ұқыптап кемпірқосақтың суретін салды. Ол сурет салып отырған кезде мен осы сұхбат туралы, бұған дейінгі кездесулеріміз және болашақтағы кездесулер туралы сөйлестім. Мен одан бұл кездесулердің оған не үшін пайдалы болуы мүмкін екенін сұрадым. Оның бұл туралы нақты ойы болмады, бірақ ол қайтадан келгісі келетінін айтты. Мен оған бүгінгі кездесудің оған бір мезгілде әрі анасымен, әрі әкесімен бірге болуға мүмкіндік бергенін айттым.
Ол:
“Мен екеуін де жақсы көремін”, – деді.
Содан кейін мен оның жаңа ғана анасынан:
“Неге маған қарап отырсың?” – деп сұрағанын еске салдым.
Мен одан анасының оған не деп жауап беруі мүмкін екенін сұрадым. Юлиус:
“Өйткені ол мені бір апта бойы көрген жоқ”, – деді.
Ол осы уақытта әкесімен және басқа балалармен бірге болғанын, содан кейін анасымен үш күн кездескенін, сол үш күн ішінде әкесін көрмегенін түсіндірді. Мен оған біздің кездесулеріміздің мақсаты – осындай жағдайларда өзін жақсы сезінуге көмектесу болуы мүмкін екенін айттым. Яғни ол анасымен жеке кездескен кезде әкесін жоғалтқандай сезінбеуі керек. Сол сияқты әкесімен бірге болғанда да анасынан айырылғандай сезінбеуі қажет. Бір адаммен бірге болу екіншісінен айырылуды білдірмеуі тиіс. Юлиус бұл ұсыныспен келісті. Мен оның ата-анасына оны маған тұрақты түрде алып келуді ұсынуыма рұқсат берді. Мен ата-анасын шақыруға шыққалы тұрғанымда, Юлиус кемпірқосақты аяқтағысы келді. Оған тағы бір жолақ қосты.
Мен тағы бір нәрсеге назар аудардым: оның менімен өте ақырын сөйлесетіні мені таңғалдырды. Ол осы уақытқа дейін өзін өте қатты бақылап отырған еді, бірақ мен бөлмеден шығып кеткен кезде камера алдында еркін ойнап, тентектік жасайтынын көрдім.
Ата-анамен бірге қорытындылау
Біз ата-анасымен бірге жиналдық. Олар Юлиустың суретін көргеніне қуанды. Әкесі тағы да суреттің «анатомиялық» ерекшеліктерін сипаттай бастады, бірақ бұл жолы оны баласымен болған әңгімеден не түсінуге болатыны көбірек қызықтырды. Мен сұхбатқа келудің мазасыздық пен қайғы кезеңдерінде пайдалы екенін түсіндірдім.
Олардың мақсаты – бұл сезімдердің Юлиусқа теріс әсер етуіне жол бермеу және оның бір ата-анасымен бірге болғанда да, екіншісімен бірге болғанда да өзін жақсы сезінуіне мүмкіндік жасау.
Мен жазғы демалысқа дейін Юлиуспен және оның ата-анасымен тағы бір рет кездесіп, келесі оқу жылына арналған жоспарды бірге талқылауды ұсындым. Сол кезде консультацияларды жалғастыру қажет пе, әлде Юлиусқа тұрақтырақ ем жүргізіп, ата-анасымен мерзімді кездесулер ұйымдастыру керек пе деген мәселені шешуге болатын еді.
Ата-анасы ұсынысты қабылдады.
Бұл әкеге аса ыңғайсыздық тудырмады, ал анасы қабағын түйді. Мүмкін, ол қазіргі кездесулердің тым сирек екенін сезген шығар. Баланың салған суретін ата-аналармен жұмыс барысында қарастыру өте әсерлі нәтиже беруі мүмкін. Шын мәнінде, бұл сурет ата-аналармен жұмысымыздың ең маңызды мәселелерінің барлығын дерлік көрсетті.
Мақсат – ата-аналарды «емдеу» емес
Менің мақсатым – ата-аналарды емдеу емес. Одан да маңыздысы – баланың бұзылыстары ата-аналарының өткен ұрпақтан берілген қандай да бір белгісіз кемшілігінің нәтижесі деп қарап, оларды сол «кемшіліктен» емдеу емес.
Бүгінде мен мына нәрсеге сенімдімін: баланың қиындықтары ата-анасына әсер етеді, бірақ баланың бойында біз өзгерткіміз келетін нәрсенің өзі ата-ананың өзін-өзі бағалауына ауыр соққы болуы мүмкін, сондықтан ата-аналардың біздің көмегімізсіз-ақ бар мәселелерін шешуге тырысуы – табиғи нәрсе. Осы себепті баламен жүргізілетін негізгі еммен қатар, бір немесе екі ата-анамен параллель жұмыс жүргізу өте нәтижелі деп есептеймін.
Ата-аналармен жұмысқа қажетті негіз баланы алғаш тексеру кезінде өткізілетін кездесулерде қалыптасады. Кейін бұл жұмыс әр отбасыда әртүрлі формада дамиды. Мен жоғарыда сипаттаған жағдайлар – осындай көптеген мүмкін жағдайлардың тек бірнеше мысалы.
Ата-аналар кейде бірден, кейде әлдеқайда кейінірек психологпен өтіп жатқан сұхбаттардың өздері үшін қаншалықты ауыр болғанын көрсетеді. Мен әріптестеріммен бірге отыз жыл бойы жүргізген жұмысым ата-аналардың баласын маманға алып келуге мәжбүр болған жағдайдың оларға қалай әсер ететіні туралы ойлануға мәжбүр етті. Біз қабылдайтын балалардың ата-аналарын да «тәрбиелегіміз» келуі мүмкін. Сонымен бірге менің өзімді қабылдап отырған балалармен сәйкестендіруге тырысуым да олардың ата-аналарымен қарым-қатынасыма әсер етеді.
Бала мен ата-ананы бөлек қарастыруға болмайды
Баланың қандай да бір клиникалық бұзылысы болса, оның ішінде ата-анасы да белгілі бір деңгейде қатысады.
1911 жылы Фрейд психикалық қызмет етудің екі қағидасы – ләззат қағидасы және шындық қағидасы туралы жазған. Оның пайымдауынша, сәбиді анасының оған көрсететін қамқорлығымен бірге қарастырған жөн. Шын мәнінде, бұл – біртұтас психикалық жүйе.
Баланың кейінгі күтімі нәрестелік кезеңдегі күтімнің негізінде қалыптасатындықтан, ләззат қағидасының үстемдігі ата-анадан толық психологиялық бөліну жүзеге асқан кезде ғана аяқталуы мүмкін. Альфред Бине орталығындағы тәжірибеміз осы ойды растайды, сондықтан біз ата-аналарға ерекше көңіл бөлеміз. Бұл баланың емделуін балалық шақтан бастап жасөспірімдік кезеңнің соңына дейін мүмкін ету үшін қажет.
Баланың жасөспірімдік кезеңінің соңына дейін оның өміріндегі мағына ең алдымен ата-анасымен қарым-қатынасы арқылы қалыптасады, сондықтан баланы тексеру мен емдеу әрқашан осы жағдайды ескеруі тиіс. Біз бұған дейін де осылай жұмыс істеп келдік, алайда тәжірибе ата-аналарға қолжетімді болу формамызды қайта қарауға мәжбүр етті. Олардың жеке өмірлік жағдайына ерекше құрметпен қарау қажет.
Ата-ананың балалық шағына назар аудару
Д.В. Винникоттың «Ата-аналармен әңгіме» атты кітабының французша атауы «Ата-аналарға кеңес» түрінде аударылған. «Кеңес» ұғымының белгілі бір шектеулері бар, өйткені ата-аналар әдетте өздері үшін ештеңе сұрамайды. Сонымен қатар, ата-аналар отбасы қауымдастықтарына бірігіп, ең күрделі жағдайлардағы балаларды емдеуге үлкен үлес қоса алады.
Жеке жағдайларды зерттеу әлеуметтік қызметкерлердің де кеңірек көзқарас қалыптастыруына мүмкіндік берді. Көптеген жағдайларды қарастыру бізге осы бағытта жұмысты жалғастыру қажет екенін көрсетті, алайда бұл жалған психоаналитикалық емдеу әдістерін ұйымдастыруды білдірмейді.
Бұл жұмыс ата-аналардың балалық шағына назар аударудың қаншалықты маңызды екенін көрсетті, өйткені ата-ананың қазіргі мәселесін түсіну үшін оның өз балалық шағын білу маңызды. Әдетте осы байланысты анықтау баланың бойында мазасыздық тудыратын жағдайлардың қайта-қайта қайталануын азайтады. Бұл жұмыс ата-аналық функцияны қалпына келтіруге көмектеседі. Сонымен бірге ата-аналардың өз өмір тарихын баяндауында пайда болатын бөлінулердің азаюына ықпал етеді.
Бұл жұмысты адамның өмір тарихын мұқият тыңдап, бірге алып жүру деп сипаттауға болады. Адам өз өмір тарихын айтқанда, ол бірнеше кезеңнен өтеді. Бұл кезеңдер арасында азды-көпті ұзақ үзілістер болуы мүмкін. Мұндай жұмыстың екі негізгі қаупі бар. Біріншісі – жұмыстың ең өнімді кезеңдеріне шамадан тыс күш салу. Екіншісі – әңгіме тоқтаған кезде адамның өз тарихына деген қызығушылығы мен психологиялық инвестициясының төмендеп кетуі. Осындай сәттерде кеңес берушілер тобы ата-ананың өз тарихына деген қалыпты, тұрақты қызығушылығын сақтап тұру қызметін атқарады.
Қорытынды
Қызын жалғыз тәрбиелеп отырған ана қызы Клаудияға қажет кезінде «жоқ» деп айтуды үйренбеген. Клаудияның мектептегі дағдарыстық жағдайлары оларды маман көмегіне жүгінуге мәжбүр етті.
Давидтің ата-анасы ұлдарының жасөспірімдік кезеңінің соңында өздерінің қатысуы қаншалықты маңызды екенін мүлде түсінбеген.
Юлиустың ата-анасы ажырасу үдерісін бастағанда, олар оның сезімдерін ескердік деп ойлағанымен, шын мәнінде ескермеді.
Мен ата-аналармен жүргізілетін жұмысты балаға жүргізілетін жұмыстың айнасы ретінде сипаттадым. Бұл – біздің жұмысымыздың тек бір ғана формасы. Ата-аналар әрқашан баласының проблемаларының әсерін өз бойынан сезінеді. Мұны әрдайым есте ұстау қажет. Кейбір жағдайларда бұл шешуші мәнге ие болуы мүмкін. Оларды стандартты психоаналитикалық емдеу тәжірибесі арқылы да байқауға болады. Яғни баланың психикалық қиындығын тек баланың өзінен іздеу жеткіліксіз. Бала, ата-ана, олардың өзара қарым-қатынасы, ата-ананың жеке тарихы және отбасы ішіндегі бейсаналы байланыстар – барлығы бірге қарастырылуы керек. Баламен жұмыс істеу – белгілі бір деңгейде оның ата-анасымен жұмыс істеуді де білдіреді.
Өткен жолы француз психоаналитигі Мишель Венсанның «Жасөспірім шақтың дерті» кітабына шолудың алғашқы екі бөлігін ұсынған едік. Бірінші бөлігі Міндетіміз – диагноз қою емес, түсіну: «Жасөспірім шақтың дерті» кітабына шолу, екінші бөлігі «Үшінші тұлға» терапиясы: Жасөспірімдерді емдеудің ерекше тәсілі деп аталады.
