<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Архивы Сараптама - Tizgin kz</title>
	<atom:link href="https://tizgin.kz/kk/cat/qogham/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://tizgin.kz/kk/cat/qogham/</link>
	<description></description>
	<lastBuildDate>Wed, 18 Nov 2026 19:24:55 +0000</lastBuildDate>
	<language>kk-KZ</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.5</generator>

<image>
	<url>https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2025/03/cropped-LOGO-32x32.jpeg</url>
	<title>Архивы Сараптама - Tizgin kz</title>
	<link>https://tizgin.kz/kk/cat/qogham/</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>Атом аждаһасы ауыздықталған күн: Семей полигонының қасіреті мен жабылу тарихы</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/atom-ajda%d2%bbasy-auyzdyqtalgan-kun-semei-poligonynyn-qasireti-men-jabylu-tarihy/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Нұрән Әділет]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 18 Nov 2026 19:24:55 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[атом]]></category>
		<category><![CDATA[Кешірім Бозтаев]]></category>
		<category><![CDATA[КСРО]]></category>
		<category><![CDATA[қару]]></category>
		<category><![CDATA[Олжас Сүлейменов]]></category>
		<category><![CDATA[Семей]]></category>
		<category><![CDATA[Семей полигоны]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=50807</guid>

					<description><![CDATA[<p>1949 жылы 29 тамызда Семей даласында алғашқы атом бомбасы жарылды. Арада тура 42 жыл өткенде, 1991 жылы 29 тамызда осы алапатқа тоқтау салған тарихи жарлыққа қол қойылды. Бірі қазақ жеріне қасірет әкелген, екіншісі сол қасіреттің жолын кескен қос дата! Бірақ полигонның есігі жабылғанымен, оның ел жадындағы жарасы да, топырақта қалған ізі де өшкен жоқ. Tizgin.kz &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/atom-ajda%d2%bbasy-auyzdyqtalgan-kun-semei-poligonynyn-qasireti-men-jabylu-tarihy/">Атом аждаһасы ауыздықталған күн: Семей полигонының қасіреті мен жабылу тарихы</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>1949 жылы 29 тамызда Семей даласында алғашқы атом бомбасы жарылды. Арада тура 42 жыл өткенде, 1991 жылы 29 тамызда осы алапатқа тоқтау салған тарихи жарлыққа қол қойылды. Бірі қазақ жеріне қасірет әкелген, екіншісі сол қасіреттің жолын кескен қос дата! Бірақ полигонның есігі жабылғанымен, оның ел жадындағы жарасы да, топырақта қалған ізі де өшкен жоқ. <a href="http://Tizgin.kz">Tizgin.kz</a> бұл мақалада қазақ тарихындағы қасіретті кезеңнің бірі – Семей полигонының тарихына үңіліп көрді.</strong></p>
<div>
<h2>Атом қаруы үшін таңдалған дала: қырық жылдық қасірет</h2>
<p>Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем екі алып державаның текетіресіне түсті. 1945 жылы АҚШ атом қаруын қолданған соң Кеңес Одағы да ядролық қару жасау ісін жеделдетті. Мәскеуге жаңа бомбаның қуатын сынайтын кең аумақ қажет болды. Сөйтіп, 1947 жылы тамызда КСРО Министрлер кеңесінің шешімімен қазақ даласында құпия «№2 оқу полигоны» құрылды. Семейге жақын, Абыралы мен Дегелеңді, Балапан даласын қамтыған аумақ әскери мақсатқа берілді. Кейін полигонның жалпы көлемі шамамен 18,3 мың шаршы шақырымға жетті. Одақ басшылығы үшін бұл жер картадағы сынақ алаңы еді. Ал қазақ үшін ол – ата қоныс, ел жайлаған өріс, ұрпақ өсірген мекен болатын.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-50808" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200xauto_a48ntgodmlpltvnw9i6pujaswuaklzhsguocsgdv.jpg" alt="" width="1200" height="600" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200xauto_a48ntgodmlpltvnw9i6pujaswuaklzhsguocsgdv.jpg 1200w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200xauto_a48ntgodmlpltvnw9i6pujaswuaklzhsguocsgdv-300x150.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200xauto_a48ntgodmlpltvnw9i6pujaswuaklzhsguocsgdv-1024x512.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200xauto_a48ntgodmlpltvnw9i6pujaswuaklzhsguocsgdv-768x384.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /></p>
<p>1949 жылы 29 тамызда дәл осы жерде Кеңес Одағы өзінің алғашқы атом бомбасын сынады. Жер сілкінді, көкке саңырауқұлақ тәрізді алапат бұлт көтерілді. Сол сәттен бастап елдің қалыпты тіршілігі әскери құпияның көлеңкесінде қалды. 1949-1989 жылдары Семей полигонында <strong>456 ядролық сынақ</strong> өткізілді. Оның <strong>116-сы жер үстінде және атмосферада</strong>, <strong>340-ы жер астында</strong> жасалды. 1963 жылдан кейін ашық аспандағы сынақтар тоқтағанымен, Дегелеңдегі тау қуыстары мен Балапандағы ұңғымаларда жарылыстар жалғасты. Полигон 1947 жылы құрылған, 1991 жылы жабылғанымен, ядролық сынақтар жүргізілген кезең шамамен <strong>40 жылды</strong> қамтыды.</p>
<p>Жарылыстың зардабы полигон қоршауынан әріге тарады. Радиоактивті бұлт желмен бірге елді мекендерге жетіп, топыраққа, суға, жайылымға түсті. Адамдар сәулеленудің нақты мөлшерін білмей өмір сүрді; кейбір ауылдарда жарылыс туралы алдын ала толық ақпарат берілмеді. Қайнар, Саржал, Қарауыл, Долон секілді елді мекендердің тұрғындары үшін полигон алыстағы әскери нысан емес, күнделікті тұрмыстың үрейіне айналды. Дүмпуден үйлердің қабырғасы жарылып, құдықтар бүлінгені туралы деректер сол кездегі ресми хаттарға да енген. Ал көзге көрінбейтін радиацияның салдарын бір күнде өлшеп, бір жылда түгендеу мүмкін емес еді.</p>
<p>Қазақстанның ресми бағалаулары мен халықаралық материалдарда сынақ салдары <strong>шамамен 1,5 миллион адамның өміріне әсер еткені</strong> айтылады. Бұл сан қаза тапқандардың саны емес, ядролық сынақтардың ықпалына ұшыраған адамдар жөніндегі бағалау екенін ескерген дұрыс. Өңірде қатерлі ісік, қалқанша безі мен жүрек-қантамыр аурулары, туа біткен даму ақаулары сияқты мәселелерге байланысты медициналық зерттеулер жүргізілді. Дегенмен әрбір жекелеген ауруды тек полигонмен байланыстыру үшін адамның сәулелену мөлшері мен өзге де қауіп факторларын ғылыми тұрғыдан бағалау қажет. Қасіреттің тағы бір қыры – оның ұзақ уақыт құпия сақталуы. Сәулеленген халықтың жағдайы ашық талқыланбай, ал жергілікті дәрігерлер мен ғалымдардың дабылы әскери мүдденің тасасында қалды.</p>
<h2>Кешірімнің жеделхаты, Олжастың ұраны</h2>
<p>1989 жылдың ақпанындағы екі жарылыс халықтың төзімін біржола тауысты. <strong>12 ақпандағы жерасты сынағынан</strong> кейін жер жарықтарынан радиоактивті газ сыртқа шығып, сынақ алаңынан тыс жерде радиациялық фонның күрт жоғарылағаны тіркелді. <strong>18 ақпанда</strong> тағы бір жарылыс жасалды. Елдің қауіпсіздігінен гөрі қару сынағын жоғары қойған жүйеге қарсы ашық наразылық осындай жағдайда күшейді.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-50809" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/333da6626902d763e8a100d22eb5044b.jpg" alt="" width="940" height="627" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/333da6626902d763e8a100d22eb5044b.jpg 940w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/333da6626902d763e8a100d22eb5044b-300x200.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/333da6626902d763e8a100d22eb5044b-768x512.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 940px) 100vw, 940px" /></p>
<p>Семей облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы <strong>Кешірім Бозтаев</strong> 1989 жылы <strong>20 ақпанда</strong> КОКП Орталық комитетінің бас хатшысы Михаил Горбачевке құпия шифрлы жеделхат жолдады. Онда полигонның халық тығыз қоныстанған аймақта жұмыс істеп тұрғаны, жарылыстардың тұрғын үйлер мен құдықтарға зиян келтіргені, радиоактивті газдың сыртқа тарағаны жазылды. Облыс басшысы сынақтарды дереу тоқтатуды немесе күрт қысқартуды, кейін оны басқа жерге көшіруді талап етті. Ол кезде бұл талап Кремльдің әскери-өнеркәсіптік жүйесіне қарсы шығумен бірдей еді. Бозтаев Мәскеуге мәселені жеткізумен шектелмей, зардап шеккен жұрттың денсаулығын зерттеуді, мемлекеттік көмекті және өтемақыны күн тәртібіне қойды. Оның бастамасынан соң орталықтан комиссия келіп, полигон мәселесін бұрынғыдай үнсіз қалдыру қиындай түсті.</p>
<p>Кейін Кешірім Бозтаев өзінің <strong>«Семей полигоны»</strong> атты кітабында сол күресті еске алып:</p>
<blockquote class="quote-light"><p>«Полигонды жаптыру күресімнің басталуынан аяқталуы әлдеқайда қиын болды», – деп жазды.</p></blockquote>
<p>Бұл сөйлемнің ар жағында қызмет пен мансапты қатерге тігу ғана емес, тұтас әскери жүйемен тайталасқан адамның тағдыры жатыр. Жарылыс тоқтағаннан кейін де ол сәулеленген азаматтардың құқығын қорғауға атсалысып, әлеуметтік қолдау мәселесін көтерді. Оның еңбегі тек бір жеделхатпен шектелмейді.</p>
<p>Ал сол тұста ақын әрі қоғам қайраткері <strong>Олжас Сүлейменов</strong> халық наразылығын бүкілодақтық, одан әрі халықаралық қозғалысқа айналдырды. <strong>1989 жылғы 28 ақпанда</strong> Алматыдағы Жазушылар одағы ғимаратында өткен жиында <strong>«Невада – Семей»</strong> антиядролық қозғалысы құрылды. Оның атауы Кеңес Одағының Семей полигоны мен АҚШ-тың Невада сынақ алаңына қарсы күресті бір арнаға тоғыстырды. «Полигон жойылсын!» деген ұран қазақ даласынан шығып, шетелдегі бейбітшілік жақтастарына да жетті.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-50810" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/212442-image.jpg" alt="" width="800" height="713" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/212442-image.jpg 800w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/212442-image-300x267.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/212442-image-768x684.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px" /></p>
<p>Қозғалысқа ғалымдар, жазушылар, кеншілер, студенттер мен қарапайым тұрғындар қосылды. Олжас Сүлейменовтің естелігіне сәйкес, қозғалысты қолдаған екі миллионнан астам адамның қолы жиналған.</p>
<p>Қоғамдық қысым нақты нәтиже берді: <strong>1989 жылға жоспарланған 18 сынақтың жетеуі ғана өткізіліп, 11-і тоқтатылды</strong>. <strong>1989 жылғы 19 қазанда</strong> Семей полигонында соңғы ядролық жарылыс жасалды. Кейін Олжас Сүлейменов бұл күрестің мәнін бір ауыз сөзге сыйғызды:</p>
<blockquote class="quote-light"><p>«Бұл үкіметтің емес, халықтың шешімі болды».</p></blockquote>
<p>Шындығында, тарихи жеңіске Кешірім Бозтаев бастаған жергілікті билік өкілдерінің табандылығы, Олжас Сүлейменов ұйыстырған қоғамдық қозғалыс, ғалымдар мен дәрігерлердің деректері және халықтың ортақ талабы қатар жол ашты. Ал түпкілікті саяси шешімді қабылдау мемлекет басшылығының еншісінде еді.</p>
<h2>29 тамыздағы жарлық: сынақ тоқтады, жердің жарасы қалды</h2>
<p><strong>1991 жылғы 29 тамызда</strong> Қазақ КСР Президенті <strong>Нұрсұлтан Назарбаев №409 Жарлыққа</strong> қол қойып, Семей ядролық сынақ полигонын ресми түрде жапты. Бұл Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігін жариялаған 16 желтоқсаннан бірнеше ай бұрын болған оқиға. Ядролық держава атануды көздеген империялық саясатқа қарсы өз жерінде сынақ жүргізуге тыйым салу – елдің болашақ дербес ұстанымын танытқан тарихи шешім болды. Кейін тәуелсіз Қазақстан Кеңес Одағынан қалған әлемдегі төртінші ірі ядролық арсеналдан бас тартты. 2009 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы Қазақстанның бастамасымен <strong>29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күні</strong> деп жариялады.</p>
<p>Алайда полигон жабылды екен деп, оның аумағы бірден қауіпсіз жерге айналған жоқ. Бұрынғы сынақ алаңдарында радиациямен ластанған топырақ, жерасты жарылыстарына арналған ұңғымалар мен штольнялар қалды. <strong>Курчатов қаласындағы Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығы</strong> полигон аумағын зерттеп, қауіпті нысандарды қауіпсіз күйге келтіру, радиациялық бақылау жүргізу және қоршаған ортаны қалпына келтіру жұмыстарымен айналысады. Дегелеңдегі туннельдер мен Балапандағы сынақ ұңғымаларын жабу жұмыстары жүргізілді. Ғалымдар топырақ, су, өсімдік пен жануарлардағы радионуклидтердің таралуын әлі де қадағалап келеді. Ядролық жарылыстар тоқтаған аумақ бүгінде атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану, радиациялық қауіпсіздік және ядролық қаруды таратпау саласындағы ғылыми жұмыстардың маңызды орталығы болып отыр.</p>
<p>Бұрынғы полигон жерінің бәрі бірдей қауіпті емес. Бірақ оның бәрін бірдей шаруашылыққа жарамды деп жариялау да қате болар еді. <strong>2023 жылы «Семей ядролық қауіпсіздік аймағы туралы» заң</strong> қабылданды. <strong>2026 жылғы тамызда</strong> осы аймақтың шекарасын жергілікті жерде белгілеу жұмысы аяқталды. Атом энергиясы жөніндегі агенттіктің мәліметінше, радиациялық қауіп сақталатын <strong>шамамен 8,3 мың шаршы шақырым жер</strong> арнайы бақылауда болуы керек. Ал зерттелген <strong>10 мың шаршы шақырымға жуық аумақ</strong> қауіпсіздігі нақты расталған жағдайда ғана кезең-кезеңімен шаруашылық айналымына қайтарылуы мүмкін. Бұл – жер қазірдің өзінде толық игеріліп жатыр деген сөз емес. Мәселен, 2026 жылғы сәуірде Үкімет бұрынғы полигондағы <strong>832,9 мың гектар жерді</strong> болашақта ядролық қауіпсіздік аймағына енгізу үшін босалқы жер санатына ауыстыру туралы қаулы қабылдады. Демек бұл аумақты есепсіз игеру емес, керісінше, қауіпті бөліктерге ерекше құқықтық тәртіп орнату көзделіп отыр.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-50811" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200x700_5oxdebsl6wp4dbjukaj3icyoyqchj4ugf9xznktf.jpg" alt="" width="1200" height="700" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200x700_5oxdebsl6wp4dbjukaj3icyoyqchj4ugf9xznktf.jpg 1200w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200x700_5oxdebsl6wp4dbjukaj3icyoyqchj4ugf9xznktf-300x175.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200x700_5oxdebsl6wp4dbjukaj3icyoyqchj4ugf9xznktf-1024x597.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/1200x700_5oxdebsl6wp4dbjukaj3icyoyqchj4ugf9xznktf-768x448.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /></p>
<p>Полигон қасіретінің екінші жартысы – адам тағдыры. <strong>1992 жылғы 18 желтоқсанда</strong> ядролық сынақтардан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы арнайы заң қабылданды. Бірақ өтемақы төлеу, медициналық бақылау, ауруларды ерте анықтау, сәулеленген адамдар мен олардың ұрпақтарының денсаулығын ұзақ мерзім зерттеу мәселелерінің маңызы әлі жойылған жоқ. Радиацияның ізі тек қараусыз қалған сынақ алаңында ғана емес, сол өңірде өмір сүрген жандардың естелігінде, отбасы шежіресінде сақталды. Семей полигонын жабу – ғасырлық зұлматты тоқтатқан жеңіс. Ал оның зардабын толық еңсеру – әлі аяқталмаған міндет. <strong>Тарихтың әділдігі – аждаһаны кім тоқтатқанын ұмытпау, адамдық парыз – одан жапа шеккен жанды ұмытпау.<br />
</strong></p>
</div>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/atom-ajda%d2%bbasy-auyzdyqtalgan-kun-semei-poligonynyn-qasireti-men-jabylu-tarihy/">Атом аждаһасы ауыздықталған күн: Семей полигонының қасіреті мен жабылу тарихы</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Биыл Қазақстан қандай халықаралық жиындарға алаң ұсынды</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/biyl-qazaqstan-qandai-halyqaralyq-jiyndarga-alan-usyndy/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Сауыр Шәйкенов]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 17 Nov 2026 16:48:34 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[Ақорда]]></category>
		<category><![CDATA[инвестиция]]></category>
		<category><![CDATA[интеграция]]></category>
		<category><![CDATA[халықаралық іс-шаралар]]></category>
		<category><![CDATA[экология]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=50605</guid>

					<description><![CDATA[<p>2026 жылы Қазақстанда экология, экономикалық интеграция, цифрлық технологиялар және қауіпсіздік мәселелеріне арналған бірнеше ірі халықаралық кездесу өтті. Астанаға Орталық Азия мемлекеттерінің басшылары, Еуразиялық экономикалық одақ өкілдері, халықаралық ұйымдар мен шетелдік іскер топтар жиналды. Жыл ішіндегі негізгі іс-шаралардың күн тәртібі өңірлік мәселелерден бастап жасанды интеллектіні қауіпсіз пайдалануға дейінгі тақырыптарды қамтыды, деп хабарлайды Tizgin.kz. Экология және Арал &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/biyl-qazaqstan-qandai-halyqaralyq-jiyndarga-alan-usyndy/">Биыл Қазақстан қандай халықаралық жиындарға алаң ұсынды</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>2026 жылы Қазақстанда экология, экономикалық интеграция, цифрлық технологиялар және қауіпсіздік мәселелеріне арналған бірнеше ірі халықаралық кездесу өтті. Астанаға Орталық Азия мемлекеттерінің басшылары, Еуразиялық экономикалық одақ өкілдері, халықаралық ұйымдар мен шетелдік іскер топтар жиналды. Жыл ішіндегі негізгі іс-шаралардың күн тәртібі өңірлік мәселелерден бастап жасанды интеллектіні қауіпсіз пайдалануға дейінгі тақырыптарды қамтыды, деп хабарлайды <a href="https://tizgin.kz/?utm_source=chatgpt.com">Tizgin.kz.</a></strong></p>
<h2>Экология және Арал мәселесі</h2>
<p>22 сәуірде Астанада Өңірлік экологиялық саммит өтті. Оған Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевпен бірге Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Армения, Моңғолия және Грузия президенттері қатысты. Әзербайжан атынан Премьер-министр Али Асадов келді. Саммит жұмысына БҰҰ-ның жоғары лауазымды өкілдері де қатысты.</p>
<p>БҰҰ және өзге халықаралық ұйымдармен бірлесіп ұйымдастырылған жиынның негізгі тақырыбы Орталық Азияның экологиялық мәселелері болды. Қатысушылар экожүйелерді, су және жер ресурстарын қорғау, оларды қалпына келтіру және бірлесіп пайдалану, өңірдің биоалуантүрлілігін сақтау мәселелерін талқылады. Саммит аясында RES 2026 EXPO халықаралық көрмесі де ұйымдастырылып, онда Орталық Азия елдері мен Әзербайжан жасыл энергетика және табиғи ресурстарды басқару саласындағы жобаларын таныстырды.</p>
<p>БҰҰ Бас хатшысының экономикалық және әлеуметтік мәселелер жөніндегі орынбасары Ли Цзюньхуан осы жиында Экологиялық саммиттің мәнін ашатын сөз айтты.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Жаһандық шешімдер өңірдің нақты жағдайына сүйеніп, берік халықаралық ынтымақтастықпен бекітілуі керек. Тұрақты даму бейбітшілікке, орнықтылыққа және баршаға ортақ өркендеуге бастайтын жол болып қала береді. Ол үшін 2030 жылға дейінгі мақсаттарға жетудегі алшақтықты қысқарту бағытында міндеттемелерді жаңартып, инвестиция көлемін арттыру қажет&#8221;, &#8211; деді Ли Цзюньхуа.</p></blockquote>
<p>Осы күні Астанада Халықаралық Аралды құтқару қорына құрылтайшы мемлекет басшылары кеңесінің отырысы да өтті. Оған Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан басшылары қатысты. Қазақстан Президенті жиында Арал өңіріндегі экологиялық ахуалды жақсарту және аймақ елдерінің бірлескен жұмысын жалғастыру мәселелерін көтерді. Осылайша, бір күнде Қазақстан екі маңызды өңірлік форматқа алаң ұсынды: бірі экологиялық күн тәртібін кеңінен қамтыса, екіншісі Арал мәселесіне арналды.</p>
<h2>Еуразиялық экономикалық одақтың кездесулері</h2>
<p>28-29 мамырда Астанада Еуразиялық экономикалық форум өтті. Оған ЕАЭО елдерінің басшылары мен делегация жетекшілері қатысты. Форум аясында цифрлық шешімдер мен озық технологиялар көрмесі ұйымдастырылды. Қонақтарға Қазақстанның Astana Smart City, Alem GPT, Smart Data Finance және Smart Cargo+Keden жобалары таныстырылды.</p>
<p>29 мамырда Қазақстан Президентінің төрағалығымен Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кеңейтілген құрамдағы отырысы өтті. Жиында одаққа мүше және бақылаушы мемлекеттердің басшылары, сондай-ақ арнайы шақырылған қонақтар бас қосты. Келіссөздердің негізгі тақырыптары экономикалық интеграция, өзара сауда, ішкі нарықтағы кедергілерді азайту және одақтың бәсекеге қабілеттілігін арттыру болды.</p>
<h2>Цифрлық технологиялар және жасанды интеллект</h2>
<p>1 қазанда Астанада “AI &amp; Digital Bridge – 2026” халықаралық форумы өтті. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев форумдағы сөзінде бұл алаңның Еуразиядағы технологиялық басқосулардың біріне айналғанын айтты. Жиынға технология саласының мамандары, кәсіпкерлер мен халықаралық сарапшылар қатысып, жасанды интеллект, цифрлық шешімдер және жаңа жобаларды іске қосу мәселелерін талқылады.</p>
<p>23 қазанда Астанаға NVIDIA негізін қалаған Дженсен Хуанг корпорация президенті ретінде келді. Оның сапары Қазақстанның жасанды интеллект инфрақұрылымын дамыту жөніндегі жобаларымен тұспа-тұс келді. Бұл бағыттағы ірі келісімдер бұған дейін, 15 маусымда жасалған болатын. Үкімет пен америкалық Firebird компаниясы жалпы құны 10 млрд доллар болатын AI-инфрақұрылым жобалары бойынша келісімдер пакетіне қол қойған. Оның ішінде Alem.ai базасында Firebird Labs Kazakhstan орталығын құру және Екібастұздағы Data Center Valley жобасын бірлесіп іске асыру қарастырылған. Жоба елде жоғары өнімді есептеу қуаттарын, деректерді өңдеу орталықтарын және жасанды интеллект сервистерін дамытуға бағытталған.</p>
<p>6 қарашада Астанада Ақаба процесінің «Жасанды интеллект саласындағы қауіпсіздік» тақырыбындағы саммиті ұйымдастырылды. Оған Қазақстан Президенті, Иордания Королі ІІ Абдалла, Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмон, Түрікменстан Президенті Сердар Бердімұхамедов және Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев қатысты. Әзербайжан, Қырғызстан өкілдері де жиынға қатысты.</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/biyl-qazaqstan-qandai-halyqaralyq-jiyndarga-alan-usyndy/">Биыл Қазақстан қандай халықаралық жиындарға алаң ұсынды</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Үш алпауыттың үлкен ойыны: Трамп, Путин мен Си Цзиньпин қандай мәмілеге келуі мүмкін</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/ush-alpauyttyn-ulken-oiyny-tramp-putin-jane-si-szinpin-qandai-kelisimge-kelui-mumkin/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Мейрамбек Қосжан]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 16 Nov 2026 18:37:35 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Геосаясат]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[Владимир Путин]]></category>
		<category><![CDATA[Дональд Трамп]]></category>
		<category><![CDATA[кездесу]]></category>
		<category><![CDATA[келіссөз]]></category>
		<category><![CDATA[Си Цзиньпин]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=50375</guid>

					<description><![CDATA[<p>19 қарашада Қытайда АҚШ президенті Дональд Трамп, Ресей басшысы Владимир Путин және Қытай төрағасы Си Цзиньпин кездесуі мүмкін деген ақпарат тарады. Егер мұндай саммит шынымен өтсе, ол кейінгі жылдардағы ең маңызды геосаяси оқиғалардың біріне айналуы ықтимал. Өйткені әңгіме Украинадағы соғыстың тағдырымен ғана шектелмейді. Тайвань мәселесі, ядролық қауіпсіздік, әлемдік сауда, санкциялар және халықаралық ықпал аймақтары да &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/ush-alpauyttyn-ulken-oiyny-tramp-putin-jane-si-szinpin-qandai-kelisimge-kelui-mumkin/">Үш алпауыттың үлкен ойыны: Трамп, Путин мен Си Цзиньпин қандай мәмілеге келуі мүмкін</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>19 қарашада Қытайда АҚШ президенті Дональд Трамп, Ресей басшысы Владимир Путин және Қытай төрағасы Си Цзиньпин кездесуі мүмкін деген ақпарат тарады. Егер мұндай саммит шынымен өтсе, ол кейінгі жылдардағы ең маңызды геосаяси оқиғалардың біріне айналуы ықтимал. Өйткені әңгіме Украинадағы соғыстың тағдырымен ғана шектелмейді. Тайвань мәселесі, ядролық қауіпсіздік, әлемдік сауда, санкциялар және халықаралық ықпал аймақтары да келіссөздің ықтимал күн тәртібіне енуі мүмкін. Алайда бұл ақпарат қаншалықты шындыққа жанасады? Үш державаның басшылары бір үстел басына жиналса, әлемдік саясатта не өзгеруі мүмкін? <a href="http://Tizgin.kz">Tizgin.kz</a> халықаралық саясаттағы негізгі қайшылықтар мен ықтимал сценарийлерді саралады.</strong></p>
<h3>Үш державаның кездесуі: шын ақпарат па, әлде геосаяси болжам ба</h3>
<p>19 қарашада Қытайда Дональд Трамп, Владимир Путин және Си Цзиньпин кездеседі деген ақпараттың өзі әлемдік саясат тұрғысынан назар аударуға тұрарлық. Алайда мұндай деңгейдегі саммит туралы мәліметті ресми расталған дипломатиялық оқиға ретінде қабылдау үшін Ақ үйдің, Кремльдің немесе Қытай Сыртқы істер министрлігінің нақты хабарламасы қажет. Қазіргі қолда бар мәліметтер бұл кездесудің күні, орны, форматы мен күн тәртібі ресми бекітілгенін дәлелдеуге жеткіліксіз. Сондықтан 19 қарашадағы саммитті әзірге расталмаған ақпарат ретінде қарастырған жөн.</p>
<p>Мәселенің маңыздылығы кездесу туралы хабардың шындыққа айналуында ғана емес. Вашингтон, Мәскеу және Бейжіңнің бір үстел басына жиналу ықтималдығының өзі қазіргі халықаралық қатынастардың қаншалықты күрделі кезеңге аяқ басқанын көрсетеді. <strong>АҚШ</strong> әлемдегі жетекші әскери және қаржылық держава мәртебесін сақтауға ұмтылса, <strong>Қытай</strong> экономикалық және технологиялық ықпалын кеңейтуді көздейді. Ал <strong>Ресей</strong> Украинадағы соғыс пен Батыстың санкциялық қысымы жағдайында өзінің жаһандық саяси салмағын сақтап қалуға тырысып келеді.</p>
<p>Бұл үш мемлекет әлемдік қауіпсіздік архитектурасына тікелей ықпал етеді. АҚШ пен Ресей стратегиялық ядролық қарудың негізгі бөлігін иеленсе, Қытай ядролық әлеуетін ұлғайтып жатыр. Үшеуі де БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшелері. Сондықтан олардың арасындағы кез келген келісім немесе келіспеушілік Еуропадан Азияға, Таяу Шығыстан Орталық Азияға дейінгі халықаралық қатынастарға әсер етуі мүмкін.</p>
<p>Мұндай ықтимал кездесуді 1945 жылғы <strong>Ялта конференциясымен салыстырудың</strong> себебі де осында. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға жақындағанда АҚШ президенті Франклин Рузвельт, Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль және Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин Қырымдағы Ялта қаласында бас қосты. 1945 жылғы 4-11 ақпан аралығында өткен конференцияда <strong>соғыстан кейінгі Германияның тағдыры, Еуропадағы саяси құрылым, Польша мәселесі, Біріккен Ұлттар Ұйымының болашағы және Кеңес Одағының Жапонияға қарсы соғысқа қатысуы</strong> талқыланды.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-50377" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/yalta_conference_churchill_roosevelt_stalin_bw-scaled.jpg" alt="" width="2560" height="2107" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/yalta_conference_churchill_roosevelt_stalin_bw-scaled.jpg 2560w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/yalta_conference_churchill_roosevelt_stalin_bw-300x247.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/yalta_conference_churchill_roosevelt_stalin_bw-1024x843.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/yalta_conference_churchill_roosevelt_stalin_bw-768x632.jpg 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/yalta_conference_churchill_roosevelt_stalin_bw-1536x1264.jpg 1536w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/yalta_conference_churchill_roosevelt_stalin_bw-2048x1686.jpg 2048w" sizes="auto, (max-width: 2560px) 100vw, 2560px" /></p>
<p>Ялта конференциясы кейінгі халықаралық тәртіптің қалыптасуына ықпал еткен маңызды оқиғалардың бірі болды. Алайда сол кездегі келіссөздерді үш басшы әлемді бір кездесуде толық бөліп алды деп сипаттау тарихи тұрғыдан дәлме-дәл дей алмаймыз. Соғыстан кейінгі Еуропаның бөлінуіне Ялтадағы шешімдермен қатар әскери жағдай, кейінгі Потсдам келіссөздері және АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қайшылықтардың тереңдеуі әсер етті.</p>
<p>Бүгінгі жағдай мүлде басқа. 1945 жылы Рузвельт, Черчилль және Сталин нацистік Германияға қарсы одақтас ретінде әрекет етті. Ал Трамп, Путин және Си Цзиньпиннің ортақ әскери қарсыласы жоқ. Керісінше, олардың стратегиялық мүдделері бірқатар бағытта бір-біріне қайшы келеді. АҚШ Қытайдың технологиялық және әскери күшеюін басты ұзақмерзімді сын-қатерлердің бірі деп қарастырады. Ресей Батыстың қауіпсіздік жүйесіне қарсы талаптар қойып отыр. Қытай болса АҚШ-пен ашық әскери қақтығыстан қашып, өзінің экономикалық және геосаяси мүмкіндіктерін кеңейтуді қалайды. Сондықтан ықтимал үшжақты кездесуді жаңа Ялта деп атау саяси тұрғыдан әсерлі болғанымен, оның нақты мазмұнын алдын ала анықтап бермейді. Егер саммит өтсе, бұл әлемді қайта бөлісу жөніндегі дайын келісімнен гөрі үш державаның өзара қайшылықтарын реттеуге бағытталған күрделі дипломатиялық сауданың бастамасы болуы мүмкін.</p>
<h3>Украина, Тайвань және санкциялар</h3>
<p>Үшжақты келіссөздің ең күрделі тақырыптарының бірі Украинадағы соғыс болары анық. Ресей үшін бұл мәселе өзінің әскери және саяси талаптарын халықаралық деңгейде мойындатуға ұмтылумен байланысты. Мәскеу Украинадағы соғысты тек екі мемлекет арасындағы аумақтық қақтығыс емес, Еуропадағы қауіпсіздік жүйесінің болашағына қатысты мәселе ретінде көрсетуге тырысады. Ресейдің ықтимал мақсаты – Украинаға берілетін батыстық әскери көмекті шектеу, НАТО-ның кеңеюіне қатысты кепілдіктер алу және санкциялық қысымды әлсірету.</p>
<p>АҚШ-тың мүддесі өзгеше. Вашингтон үшін Украинадағы соғысты тоқтату Еуропадағы тұрақтылықты қамтамасыз ету, одақтастар алдындағы міндеттемелерін сақтау және Ресеймен тікелей әскери қақтығыс қаупін төмендету тұрғысынан маңызды. Трамп әкімшілігі келіссөз арқылы нәтижеге қол жеткізуді көздеген жағдайда, ықтимал мәміленің мазмұны қауіпсіздік кепілдіктеріне, атысты тоқтату тәртібіне және санкциялардың болашағына байланысты болуы мүмкін. Бірақ мұндай шешімдерді Украина мен еуропалық мемлекеттердің қатысуынсыз қабылдау оның заңдылығы мен орындалуына қатысты күрделі сұрақтар туғызады.</p>
<p>Қытай үшін <strong>Украинадағы соғыс</strong> екіұшты жағдай қалыптастырды. Бір жағынан, Бейжің Ресеймен стратегиялық және экономикалық байланыстарын сақтауға мүдделі. Екінші жағынан, Еуропа мен АҚШ нарықтарына тәуелді Қытай экономикасы үшін ұзаққа созылған халықаралық тұрақсыздық тиімсіз. Қытай бірнеше рет келіссөз жүргізу мен саяси реттеуді қолдайтынын білдірген. Алайда Бейжің Мәскеумен серіктестігін әлсірететін немесе Ресейдің айтарлықтай жеңілісіне әкелетін сценарийді де құптамауы мүмкін.</p>
<p>Екінші ірі мәселе – <strong>Тайвань.</strong> Бұл Вашингтон мен Бейжің арасындағы ең қауіпті стратегиялық қайшылықтардың бірі. Қытай Тайваньды өз аумағының бөлігі деп есептейді және аралмен қайта бірігуді ұлттық мақсат ретінде қарастырады. АҚШ Тайваньмен бейресми қатынастарын сақтап, оның қорғаныс қабілетін қолдауды жалғастырып келеді. Сондықтан Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы ықтимал келіссөзде Тайвань бұғазындағы әскери белсенділік, қару-жарақ жеткізу және кездейсоқ қақтығыстың алдын алу мәселелері көтерілуі ықтимал.</p>
<p>Дегенмен Украина мен Тайваньды бір-біріне айырбастауға болатын екі геосаяси мәселе ретінде қарастыру қауіпті. Олардың халықаралық-құқықтық мәртебесі мен тарихи жағдайы әртүрлі. Оның үстіне Украина өз тағдырына қатысты келіссөздердің тікелей қатысушысы болуға тиіс. Ал Тайвань мәселесінде де кез келген ірі державалар келісімі жергілікті халықтың мүддесін автоматты түрде алмастыра алмайды. Демек, үш президенттің өзара түсіністікке келуі аймақтық даулардың бірден шешілгенін білдірмейді.</p>
<p>Үшінші бағыт – <strong>әлемдік экономика</strong>. АҚШ пен Қытай арасындағы сауда бәсекесі тарифтермен ғана шектелмейді. Жартылай өткізгіштер, жасанды интеллект, жоғары технологиялық жабдықтар, сирек жер металдары, электр көліктері және стратегиялық жеткізу тізбектері екі ел арасындағы экономикалық текетірестің негізгі бағыттарына айналған. Вашингтон Қытайдың озық технологияларға қол жеткізу мүмкіндігін шектеуге тырысса, Бейжің сыртқы технологиялық тәуелділігін азайтып, өз өндірістік әлеуетін нығайтуға күш салып отыр.</p>
<p>Ресей бұл бәсекеде басқа рөл атқарады. Батыс санкциялары Мәскеудің Қытай нарығына, технологиясына және қаржы инфрақұрылымына тәуелділігін күшейтті. Қытай Ресей мұнайы мен газын сатып алатын ірі нарықтардың біріне айналды. Дегенмен екі мемлекеттің экономикалық мүмкіндігі тең емес. Ресейдің Қытаймен байланысы стратегиялық тұрғыдан маңызды болғанымен, Бейжің үшін АҚШ және Еуропамен сауда қатынастары да айрықша мәнге ие.</p>
<p>Осы тұста Вашингтонның ықтимал есебі назар аудартады. АҚШ Ресей мен Қытай арасындағы жақындасуды әлсіретуге мүдделі болуы мүмкін. Мұндай тәсіл өткен ғасырдағы америкалық дипломатияны еске түсіреді. 1970-жылдары президент Ричард Никсон мен оның кеңесшісі Генри Киссинджер Қытаймен қатынасты жақсарту арқылы Кеңес Одағына қатысты стратегиялық мүмкіндіктерін кеңейткен еді. Қазіргі жағдайда Вашингтон керісінше, Мәскеумен шектеулі мәмілелер арқылы Ресейдің Қытайға тәуелділігін азайтуды көздеуі ықтимал. Алайда бұл әзірге дәлелденген жоспар емес, халықаралық қатынастардағы ықтимал сценарийлердің бірі ғана.</p>
<p>Төртінші маңызды бағыт –<strong> ядролық қауіпсіздік</strong>. АҚШ пен Ресей арасындағы стратегиялық қару-жарақты шектеу туралы New START шартының мерзімі 2026 жылғы ақпанда аяқталды. Бұл ядролық қаруды бақылау жүйесіндегі белгісіздікті күшейтті. Қытайдың ядролық әлеуетін кеңейтуі Вашингтон үшін үшжақты қару-жарақ бақылауы мәселесін өзекті ете түседі. Бірақ Бейжің ядролық арсеналы АҚШ пен Ресейдің қорларынан едәуір аз екенін алға тартып, тең шарттардағы келіссөзге сақтықпен қарайды.</p>
<p>Осылайша ықтимал саммиттің күн тәртібі Украинадағы соғысты тоқтату мәселесінен әлдеқайда ауқымды болуы мүмкін. Тараптар бір мезгілде әскери қауіпсіздік, экономикалық санкциялар, технологиялық бәсеке, энергетика және халықаралық ықпал туралы келісуге тырысуы ықтимал. Бірақ бір бағыттағы ымыра басқа бағыттағы келіспеушілікті автоматты түрде жоймайды.</p>
<h3>Сарапшылар не дейді</h3>
<p>Үш ірі державаның ықтимал кездесуін түсіну үшін халықаралық қатынастар саласындағы беделді зерттеушілердің қалыптасқан тұжырымдарына назар аударған жөн. Олардың бірі – <strong>Чикаго университетінің саясаттанушысы, шабуылшыл реализм теориясының өкілі Джон Миршаймер</strong>. Ғалымның еңбектеріндегі негізгі идея бойынша, ірі державалар халықаралық жүйеде өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін күш пен ықпалын арттыруға ұмтылады. Мұндай жағдайда АҚШ пен Қытай арасындағы бәсеке жекелеген саясаткерлердің жеке қарым-қатынасына ғана тәуелді емес, халықаралық жүйедегі күштердің арақатынасынан туындайды. Миршаймердің теориялық ұстанымына сүйенсек, Вашингтон мен Бейжің белгілі бір мәселелер бойынша уақытша мәмілеге келе алады, бірақ олардың ұзақмерзімді стратегиялық бәсекесі сақталады. Ресей болса осы текетіресте дербес ықпалын жоғалтпауға тырысады. Демек, үш басшының ықтимал кездесуі әлемдегі қайшылықтарды толық шешетін оқиға емес, оларды басқарудың жаңа тетіктерін іздеу әрекеті болуы мүмкін.</p>
<p>Екінші маңызды көзқарас – <strong>Гарвард университетінің профессоры Грэм Эллисонның</strong> ұлы державалар арасындағы бәсекеге қатысты зерттеулері. Ол «Фукидид тұзағы» ұғымы арқылы күшейіп келе жатқан держава мен үстемдігін сақтауға тырысатын державаның арасындағы текетірес соғыс қаупін арттыруы мүмкін екенін түсіндіреді. Бұл тұжырым әсіресе АҚШ пен Қытай арасындағы қатынастарға қатысты жиі талқыланады. Эллисонның зерттеулерінен шығатын негізгі қорытынды – соғыс міндетті нәтиже емес, бірақ оны болдырмау үшін тараптар өзара мүдделерін мойындап, қақтығысты басқарудың тиімді жолдарын табуы қажет. Осы тұрғыдан қарағанда, Трамп пен Си Цзиньпиннің тікелей диалогы стратегиялық бәсекені тоқтатпаса да, қауіпті шиеленісті бәсеңдетуге мүмкіндік бере алады. Ал Путиннің мұндай форматқа қатысуы Еуропа қауіпсіздігі мен ядролық тұрақтылық мәселелерін келіссөздің ауқымына қосар еді.</p>
<p>Алайда әлемдік саясатты тек үш державаның келісімі арқылы реттеу мүмкіндігіне қатысты елеулі күмән бар. Бүгінгі халықаралық жүйеде Еуропалық одақ, Үндістан, Жапония, Түркия, Бразилия және басқа да ықпалды мемлекеттер маңызды рөл атқарады. Әлемдік экономиканың өзара байланысы да 1945 жылмен салыстырғанда әлдеқайда күрделі. Сондықтан Вашингтон, Мәскеу және Бейжің белгілі бір мәселелер бойынша ортақ ұстанымға келген күннің өзінде, оны өзге мемлекеттердің қатысуынсыз жүзеге асыру қиынға соғады.</p>
<h2>Қазақстанға қандай әсері болуы мүмкін</h2>
<p>Мұндай келіссөздің Қазақстанға ықпалы да аз болмауы мүмкін. Қазақстан Ресеймен ұзын құрлықтық шекараға, Қытаймен кең ауқымды экономикалық байланысқа және АҚШ-пен инвестициялық әрі дипломатиялық әріптестікке ие. Үш державаның өзара қатынасы өзгерсе, бұл энергетика нарығына, көлік дәліздеріне, санкциялық тәуекелдерге және Орталық Азиядағы экономикалық жобаларға әсер етуі ықтимал.</p>
<p>Әсіресе Ресейге қатысты санкциялардың болашағы Қазақстан үшін маңызды. Мәскеуге қысымның күшеюі немесе әлсіреуі өңірдегі қаржы операцияларына, транзитке және сыртқы саудаға ықпал етуі мүмкін. Ал АҚШ пен Қытай арасындағы технологиялық және тарифтік бәсеке Қазақстанның сирек және стратегиялық металдар нарығындағы мүмкіндіктеріне, өндірістік инвестициялар мен логистикалық бағыттарына әсер етуі ықтимал. Сонымен қатар Қазақстан үшін басты мәселе – ірі державалар арасындағы бәсекеде өз ұлттық мүддесін сақтап қалу. Астана көпвекторлы сыртқы саясат жүргізіп, Ресеймен, Қытаймен, АҚШ-пен және Еуропа елдерімен әріптестікті қатар дамытуға ұмтылады. Егер әлемдік саясат ықпал аймақтары үшін күреске көбірек негізделетін болса, мұндай тепе-теңдікті сақтау күрделене түседі.</p>
<p>Бұл ретте 1945 жылғы Ялта конференциясымен тарихи салыстыру тағы бір маңызды сұрақ туғызады: ірі державалар шағын және орта мемлекеттердің тағдырына олардың тікелей қатысуынсыз ықпал ете ала ма? Халықаралық құқық тұрғысынан мемлекеттердің егемендігі мен аумақтық тұтастығы негізгі қағидат болып қала береді. Алайда нақты геосаяси тәжірибеде әскери, экономикалық және дипломатиялық күштің халықаралық шешімдерге ықпал ететіні де жасырын емес. Егер Трамп, Путин және Си Цзиньпин шынымен бір үстел басына жиналса, мұндай кездесудің нәтижесін бірлескен фотосуретпен немесе салтанатты мәлімдемемен өлшеу жеткіліксіз. Негізгі мәселе – тараптардың қандай нақты міндеттемелер қабылдайтынында. Украинадағы соғысты тоқтатудың іске асатын тетігі ұсыныла ма? Тайвань төңірегіндегі әскери шиеленісті төмендетуге мүмкіндік туа ма? Ядролық қаруды бақылау бойынша жаңа келіссөз бастала ма? Санкциялар мен сауда шектеулеріне қатысты нақты шешімдер қабылдана ма? Міне, ықтимал саммиттің шынайы салмағын осы сұрақтардың жауабы анықтайды.</p>
<p><strong>Әзірге 19 қарашадағы кездесу туралы ақпарат расталмаған. Бірақ оның айналасындағы талқылаудың өзі халықаралық саясаттағы басты өзгерісті аңғартады: әлемдік тәртіптің болашағы жөніндегі бәсеке күшейіп келеді. Жаңа Ялта бола ма, жоқ па – оны уақыт көрсетеді. Ал анығы – Вашингтон, Мәскеу және Бейжіңнің арасындағы кез келген ірі мәміле тек үш мемлекеттің емес, бүкіл әлемнің мүддесіне әсер етуі әбден мүмкін.</strong></p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/ush-alpauyttyn-ulken-oiyny-tramp-putin-jane-si-szinpin-qandai-kelisimge-kelui-mumkin/">Үш алпауыттың үлкен ойыны: Трамп, Путин мен Си Цзиньпин қандай мәмілеге келуі мүмкін</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Мейрамбектің тойы: «Мерейтой» синдромы және той культінің насихаты</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/meirambektin-toiy-mereitoi-sindromy-jane-toi-kultinin-nasihaty/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Сауыр Шәйкенов]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 13 Nov 2026 06:02:05 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Қоғам]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[Абай Құнанбайұлы]]></category>
		<category><![CDATA[Мейрамбек Бесбаев]]></category>
		<category><![CDATA[мерейтой]]></category>
		<category><![CDATA[Сәкен Майғазиев]]></category>
		<category><![CDATA[той]]></category>
		<category><![CDATA[той культі]]></category>
		<category><![CDATA[үйлену той]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=49784</guid>

					<description><![CDATA[<p>Мейрамбек Бесбаевтың 50 жасқа толуына арналған тойда әншінің домбырасы 15 миллион теңгеге сатылды. Бәссаудаға алдымен ақын Ақберен Елгезек қатысып, 4,4 миллион теңге ұсынды. Кейін Тоқтар Серіков бағаны 10 миллионға жеткізсе, Заттыбек Көпбосынұлы 15 миллион теңге ұсынып, домбыраны иеленді. Осылайша әншінің жеке мерейтойындағы бір ғана эпизод ақпарат құралдары мен әлеуметтік желіде кеңінен тараған жаңалыққа айналды, деп &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/meirambektin-toiy-mereitoi-sindromy-jane-toi-kultinin-nasihaty/">Мейрамбектің тойы: «Мерейтой» синдромы және той культінің насихаты</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Мейрамбек Бесбаевтың 50 жасқа толуына арналған тойда әншінің домбырасы 15 миллион теңгеге сатылды. Бәссаудаға алдымен ақын Ақберен Елгезек қатысып, 4,4 миллион теңге ұсынды. Кейін Тоқтар Серіков бағаны 10 миллионға жеткізсе, Заттыбек Көпбосынұлы 15 миллион теңге ұсынып, домбыраны иеленді. Осылайша әншінің жеке мерейтойындағы бір ғана эпизод ақпарат құралдары мен әлеуметтік желіде кеңінен тараған жаңалыққа айналды, деп хабарлайды <a href="http://Tizgin.kz">Tizgin.kz</a>.</strong></p>
<figure id="attachment_49786" aria-describedby="caption-attachment-49786" style="width: 1300px" class="wp-caption alignnone"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49786" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9-2.jpg" alt="" width="1300" height="900" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9-2.jpg 1300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9-2-300x208.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9-2-1024x709.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9-2-768x532.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1300px) 100vw, 1300px" /><figcaption id="caption-attachment-49786" class="wp-caption-text">Фото: Instagram.com/ibragimovserik/</figcaption></figure>
<p>Бұл оқиға шоу-бизнестің экономикалық табиғатын да аңғартады. Танымал әнші үшін есім мен шығармашылық бедел тікелей табыс көзіне айнала алады. Ол концерт береді, тойға шақырылады, жарнамалық жобаларға қатысады. Тіпті жеке мерейтойының өзі ақпараттық оқиғаға, ал әлеуметтік желідегі жарияланымдар қосымша танымалдық алаңына айналады.</p>
<p>Ал ақын-жазушылардың жағдайы басқаша. Олардың мерейтойы көбіне бюджет есебінен ұйымдастырылады. Неге өнердің бір саласының өкілі өз мерейтойын нарық арқылы өткізе алады, ал екіншісі мемлекетке тәуелді? Бұл айырмашылық әдебиеттің нарыққа бейімделуі, мәдени саясаттың басымдықтары және қоғамдағы той культінің таралуы туралы ойлануға мәжбүр етеді.</p>
<h3>Тойдың өзі де ақпараттық өнімге айналды</h3>
<figure id="attachment_49788" aria-describedby="caption-attachment-49788" style="width: 1150px" class="wp-caption alignnone"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49788" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99.jpg" alt="" width="1150" height="647" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99.jpg 1150w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99-300x169.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99-1024x576.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99-768x432.jpg 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99-390x220.jpg 390w" sizes="auto, (max-width: 1150px) 100vw, 1150px" /><figcaption id="caption-attachment-49788" class="wp-caption-text">Фото: alash.kz</figcaption></figure>
<p>Танымал әнші Сәкен Майғазиевтің ұлы Әділеттің үйлену тойы 2025 жылдың жазында көпшіліктің назарын аударды. Алматыдағы салтанатқа 800-ге жуық адам шақырылып, тойды онлайн көру үшін Telegram-дағы жабық арнаға жазылу ұсынылды. Бір адамға жазылым құны 1 380 теңге болды. Кейін жарияланған мәлімет бойынша, ақылы арнаға 8 743 адам тіркеліп, жазылымнан түскен жалпы сома 12,17 миллион теңгеге жеткен.</p>
<p>Тойдың шығыны туралы әншінің жұбайы Динара Майғазиева да ашық айтты. Оның сөзінше, құдалықтағы жөн-жоралғы мен сыйлықтарды қоса есептегенде, 60-70 миллион теңгедей жұмсалған. Той иелері қонақтардан көлік, алтын-күміс әшекейлер мен жылқы алғанын да жасырмады.</p>
<p>Сәкен Майғазиевтің тойы дәстүрлі отбасылық салтанаттың жаңа медиа форматына көшкенін көрсетті. Тойға бара алмағандар оны ақылы трансляция арқылы тамашалады. Жеке отбасының қуанышы осылайша көрермен жинайтын контентке айналды. Ұйымдастырушылар мұны шығынды өтеудің жаңа тәсілі деп түсіндірді. Ал қоғамда тойды ақылы көрсету орынды ма деген пікірталас туды.</p>
<p>Баян Алагөзованың 50 жылдық мерейтойы да шоуға айналды. Продюсер туған күнін Канн кинофестивалінің форматына ұқсатып, қызыл кілем арқылы кіретіндей ұйымдастырды. Ресейлік әнші Валерий Меладзе кештің арнайы қонағы болды. Ол Баянмен бірге дуэт орындады. Тұрсын Алагөзов жұбайына осындай сый әзірлеген. Сондай-ақ, ол әйеліне Rolls-Royce көлігін тарту етті. Қайрат Нұртас болса, құны 5 мың доллар деп бағаланған сахналық костюмін сыйға берген.</p>
<p>Бұл мысалдардың бәрінде ортақ сипат бар: тойдың көлемі, қонақтардың мәртебесі, тарту-таралғы мен ерекше көріністер көпшілік талқысына түседі. Бірі қонақ саны арқылы, екіншісі жүлде қоры немесе сыйлықтарымен, үшіншісі онлайн көрсетілімінен түскен қаражатпен есте қалады. Тойдың өзі жеке отбасылық оқиғадан қоғамдық назар үшін бәсекеге түсетін көрініске айналады.</p>
<h3>Мемлекет қаржыландыратын мерейтойдың шегі қандай?</h3>
<p>Жеке адамдардың тойына жұмсалатын қаражат олардың өз шешіміне байланысты. Ал мемлекет қаржы бөлетін мерейтойдың шығыны бюджет тәртібі мен бекітілген нормативтерге бағынуға тиіс.</p>
<p>Мәдениет және спорт министрінің 2023 жылғы 16 ақпандағы №51 бұйрығында бюджет есебінен өткізілетін мәдени іс-шаралардың шығын нормалары белгіленген. Құжатта мерейтойға бөлінетін жалпы қаражаттың ең төменгі немесе ең жоғарғы мөлшері нақты АЕК-пен көрсетілмеген. Оның орнына шығынның жекелеген баптарына шектеу қойылған: залды жалға алу жалпы сметаның 10 пайызына дейін, қатысушылардың жолы мен тұруына 20 пайызға дейін, тамақтандыруға 20 пайызға дейін, көлік шығынына 5 пайызға дейін қарастырылған. Фото-видео түсірілімге, PR науқанына және баспа өнімдеріне әрқайсысына 1 пайыздан аспайтын қаржы қарастырылған. Мемлекеттік қаржыландыру бекітілген сметаның 100 пайызынан аспауға тиіс. Демек, норматив жалпы мерейтой бюджетінің көлемін шектемейді, оның ішіндегі шығындардың үлесін реттейді. Сондықтан ірі мерейтойларға бөлінетін қаржының көлемі іс-шараның ауқымы мен бекітілген сметаға тәуелді.</p>
<figure id="attachment_49790" aria-describedby="caption-attachment-49790" style="width: 1200px" class="wp-caption alignnone"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49790" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/999.jpg" alt="" width="1200" height="800" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/999.jpg 1200w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/999-300x200.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/999-1024x683.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/999-768x512.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><figcaption id="caption-attachment-49790" class="wp-caption-text">Фото: stan.kz</figcaption></figure>
<p>Мұндай шығынның миллиард теңгеге жетуі мүмкін екенін Абайдың 175 жылдығына арналған дайындық кезінде жарияланған мәліметтен көруге болады. 2020 жылы Мәдениет және спорт министрінің орынбасары Нұрғиса Дәуешов мерейтойға министрлік тарапынан шамамен 3 миллиард теңге жоспарланғанын айтқан. Бұл сома әкімдіктер мен өзге мемлекеттік органдардың шығынын қамтымаған.</p>
<p>Абайдың 180 жылдығына қатысты да ашық дерек бар. Factcheck.kz 2025 жылы мерейтой аясында өткізілген 57 мемлекеттік сатып алу конкурсын анықтап, олардың жалпы сомасын 208,45 миллион теңге деп есептеген. Бірақ бұл барлық мерейтой шығыны емес, жарияланған сатып алу конкурстары бойынша жиналған сома ғана. Ал көзі тірі ақын-жазушылардың мерейтойына бөлінген бюджет ақшасының нақты есебі түгіл сметасы да жарияланбайды.</p>
<p>Ақын-жазушылардың мерейтойына қатысты мәселе тек бюджет қаржысының жұмсалуымен шектелмейді. Қаламгерлер арасында мерейтойды мемлекеттік деңгейде атап өтуді күту, ал ол орындалмаса, әлеуметтік желі арқылы наразылық білдіру де кездеседі. Мұндай жағдай қоғамда «мерейтой» синдромы туралы пікірталас туғызды.</p>
<p>Мысалы, 2019 жылы Бейімбет Майлиннің 125 жылдығына арналған республикалық шараны ұйымдастыру жұмыстары сынға ұшырады. Жазушының туған ауданында өтетін салтанатқа санаулы күн қалғанда, оның ұрпақтарын жолақы және қонақүймен қамтамасыз ету мәселесі шешілмегені, ғылыми конференцияға қатысатын ғалымдар мен әдебиетшілер толық қамтылмағаны жарияланды. Бейімбет Майлин атындағы қор директоры Салтанат Мұстафина ұйымдастыру деңгейіне наразылық білдіріп, жазушының туған жеріндегі мерейтойға осындай салғырт қарауды сынға алды. Бұл жерде мәселе той-думанның аздығында емес, ұлт әдебиетіне үлес қосқан жазушының мерейтойын мазмұнды өткізуге жауапты органдардың дайындықсыздығында еді.</p>
<h3>«Мерейтой» синдромы</h3>
<figure id="attachment_49792" aria-describedby="caption-attachment-49792" style="width: 678px" class="wp-caption alignnone"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49792" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9999.jpg" alt="" width="678" height="452" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9999.jpg 678w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/9999-300x200.jpg 300w" sizes="auto, (max-width: 678px) 100vw, 678px" /><figcaption id="caption-attachment-49792" class="wp-caption-text">Фото: Janr.kz</figcaption></figure>
<p>Ал зерттеуші Елдос Тоқтарбайдың Adebiportal-да жарияланған «Сенің мерейтойың кімге керек?» атты мақаласы мәселені басқа қырынан көтерді. Автор қырық жасқа толған бір қаламгердің туған жеріне өкпелеп, аудан әкімінен мерейтойын өткізуді күткенін жазған. Оның айтуынша, әлеуметтік желіде «Мені неге шақырмады?», «Мені неге ұлықтамады?», «Менің мерейтойымды неге өткізбеді?» деген мазмұндағы реніштер жиі кездеседі. Тоқтарбай кейбір қаламгерлердің шығармашылық еңбегінен гөрі мерейтой өткізуге, атақ пен қошемет алуға көбірек көңіл бөлетінін сынаған.</p>
<p>Бұл пікірталасқа 2023 жылы Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы Мереке Құлкенов те жауап берген. Ол әлеуметтік желіде өмірден өткен ақын-жазушылардың мерейтойына қаржы жұмсаудың қажеті бар ма деген сыни пікірлер айтылып жүргенін жеткізген. Құлкеновтің ұстанымы бойынша, мерейтойлар қаламгердің шығармасын жаңа буынға таныстыруға, әдеби мұраны оқырман жадында жаңғыртуға қызмет етеді.</p>
<p>Бұл мысалдар мерейтойға қатысты қоғамда бір-біріне қарама-қайшы екі көзқарас барын аңғартады. Бір тарап тарихи тұлғалардың мерейтойын лайықты атап өтуді мәдени міндет санайды. Екінші тарап әрбір қаламгердің жеке мерейтойын бюджет есебінен өткізуге міндетті емеспіз деп есептейді. Ал қаламгерлердің өз ортасында да мерейтойды шығармашылық еңбектің бағасы ретінде қабылдайтындар мен оны атақ-даңққа ұмтылудың құралына айналдырғандарды ажырату қажеттігі айтылып жүр.</p>
<h3>Той культі қалай қалыптасады</h3>
<figure id="attachment_49793" aria-describedby="caption-attachment-49793" style="width: 700px" class="wp-caption alignnone"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49793" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99999.jpg" alt="" width="700" height="393" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99999.jpg 700w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99999-300x168.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/99999-390x220.jpg 390w" sizes="auto, (max-width: 700px) 100vw, 700px" /><figcaption id="caption-attachment-49793" class="wp-caption-text">Фото: Aia.kz</figcaption></figure>
<p>Танымал адамдардың тойы мен мерейтойы ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде кеңінен тараған сайын, салтанаттың мазмұнынан гөрі оның ауқымы мен сән-салтанаты көбірек талқыланады. Қанша адам шақырылды, қандай сыйлық берілді, қанша ақша жұмсалды, қандай әнші өнер көрсетті деген сұрақтар алдыңғы орынға шығады.</p>
<p>Мұндай жарияланымдар аудиторияға жай ғана жаңалық жеткізбейді. Олар тойды көпшілікке көрсетудің, қымбат сыйлық пен мол дастарқанды қалыпты құбылыс ретінде қабылдаудың үлгісін қалыптастырады. Әсіресе танымал тұлғалардың жеке өміріндегі салтанаттар тұрақты түрде осындай өлшемдермен бағаланса, қарапайым отбасыларға да тойды сол деңгейде өткізуге әлеуметтік қысым тууы мүмкін.</p>
<p>Мәселе мерейтойда домбыраның 15 миллион теңгеге бағалануында емес. Әркім өз қаражатын қалай жұмсайтынын өзі шешеді. Мәселе осындай оқиғалардың ақпараттық кеңістікте қалай ұсынылатынында. Тойдың сән-салтанатын жарыса жариялау оны жеке қуаныш шеңберінен шығарып, қоғамда бәсекеге түсетін мәртебе өлшеміне айналдырады.</p>
<p>Той жасау – әр адамның жеке таңдауы. Біреу мүмкіндігіне қарай шағын дастарқан жаяды, енді бірі жүздеген қонақ шақырып, қымбат сыйлықтар мен ерекше шоу ұйымдастырады. Бірақ танымал адамдардың осындай салтанаттары ақпарат кеңістігінде үздіксіз насихатталған кезде, қоғамда тойдың өлшемі де өзгере бастайды. Қуаныштың мәні емес, оның қаншалықты қымбат әрі ауқымды өткені талқыланады. Сөйтіп, той жақындармен бас қосатын отбасылық рәсімнен әлеуметтік мәртебені көрсетудің құралына айналады.</p>
<p>Мұның салдары қарапайым отбасыларға да әсер етуі мүмкін. Танымал адамдардың сән-салтанатына қарап бой түзеген жұрт өз мүмкіндігінен тыс шығынға баруға, қарыз алуға немесе ел алдындағы абыройын тойдың ауқымымен өлшеуге бейімделуі ықтимал. Әрине, мұны әрбір қымбат тойдың тікелей салдары деп айтуға болмайды. Алайда ақпарат кеңістігінде осындай оқиғаларға басымдық берілуі тұтынушылық бәсекені қалыпты құбылыс ретінде қабылдауға итермелейді.</p>
<p>Сондықтан мәселе Мейрамбектің домбырасының 15 миллион теңгеге сатылуында немесе Баян Алагөзованың мерейтойына қымбат сыйлық жасалуында емес. Мәселе – қоғамның нені үлгі тұтатынында. Егер ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер тойдың құнын, қонақтардың мәртебесін және сыйлықтардың бағасын алға шығара берсе, той культінің таралуына өздері де үлес қосады. Ал мерейтойдың шынайы құндылығы жұмсалған ақшамен емес, адамның өмірі мен еңбегіне берілген бағамен өлшенуге тиіс.</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/meirambektin-toiy-mereitoi-sindromy-jane-toi-kultinin-nasihaty/">Мейрамбектің тойы: «Мерейтой» синдромы және той культінің насихаты</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Аспаннан доллар жауған күн: Шенеуніктер неге ақшасын чемоданда сақтайды</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/atlanttar-qulap-aspannan-dollar-jaugan-kun-sheneunikter-nege-aqshasyn-chemodanda-saqtaidy/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Сауыр Шәйкенов]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 12 Nov 2026 11:21:09 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=49624</guid>

					<description><![CDATA[<p>Астанадағы «Атлант-6» тұрғын үй кешенінің ауласынан ақша нығалған чемодан мен доллар банкноттары шашылған видео тарады бүгін. Осы оқиғамен қатар «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» басшысы Елжас Отыншиевтің ұсталғаны белгілі болды. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл комитеті екі топ-менеджердің 11 қарашада аса ірі мөлшерде пара алуға оқталу күдігімен ұсталғанын &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/atlanttar-qulap-aspannan-dollar-jaugan-kun-sheneunikter-nege-aqshasyn-chemodanda-saqtaidy/">Аспаннан доллар жауған күн: Шенеуніктер неге ақшасын чемоданда сақтайды</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Астанадағы «Атлант-6» тұрғын үй кешенінің ауласынан ақша нығалған чемодан мен доллар банкноттары шашылған видео тарады бүгін. Осы оқиғамен қатар «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» басшысы Елжас Отыншиевтің ұсталғаны белгілі болды. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл комитеті екі топ-менеджердің 11 қарашада аса ірі мөлшерде пара алуға оқталу күдігімен ұсталғанын растады. Телеграм-арналар осы екі оқиғаны бір-бірімен байланыстырған бейресми болжамдар таратып жатыр. Бұл біздің есімізге үйінде қыруар ақшаны қолма-қол ұстағаны әшкере болған шенеуніктердің бірнеше кейсін түсірді, деп хабарлайды <a href="http://tizgin.kz/">Tizgin.kz.</a></strong></p>
<p>Қазақстанда мұндай көрініс алғаш рет болып отырған жоқ. Бұған дейін де жоғары лауазымды шенеуніктердің баспанасы мен меншігіндегі нысандарын тінту кезінде миллиондаған доллар, қомақты теңге, алтын бұйымдар мен қымбат сағаттар табылған. Кейбір істер сот үкімімен аяқталса, енді бірінде күдіктілер ақталған. Ал бұдан жиырма жылдан астам уақыт бұрын марқұм Заманбек Нұрқаділов өз отбасының сейфінен 1 млн доллар ұрланғанын мәлімдеген еді.</p>
<h2>Заманбек Нұрқаділовтің үйінен ұрланған 1 млн доллар</h2>
<p>2004 жылдың наурызында Заманбек Нұрқаділов «Азаттық» радиосына берген сұхбатында жұбайы, әнші Мақпал Жүнісованың сейфінен шамамен 1 млн доллар ұрланғанын растады. Оның айтуынша, ақша Алматыдағы үйінің екінші қабатында тұрған сейфтен алынған. Нұрқаділов бұл қаражатты жұбайының 22 жылдық шығармашылық қызметінен түскен табыспен байланыстырды. Әнші концерттерден, кассеталар мен дискілер сатудан, сондай-ақ коллекционерлерге жеке заттарын өткізуден ақша жинағанын айтқан.<br />
Нұрқаділов ұрлыққа өзінің бұрын 17 жыл жұмыс істеген қызметкері қатысы болуы мүмкін деп күдіктенген. Алматы қалалық ішкі істер басқармасы аталған қылмыстық іс қозғағанмен ұрлықтың барлық мән-жайы сол күйі ашық жарияланбады.</p>
<h2>Экологтың үйінен 15 млн теңге мен 58 алтын бұйым табылды</h2>
<p>2010 жылы Тобыл-Торғай экология департаментінің басшысы <strong>Ақылбек Дадин</strong> пара алды деген күдікпен ұсталды. Оның үйін тінту кезінде 15 млн теңге, 3 мың доллар, 58 түрлі алтын әшекей және басқа адамдардың атына рәсімделген жылжымайтын мүлік құжаттары табылды.</p>
<p>Сот отырысында Дадин 15 млн теңгенің туысына тиесілі екенін, ол ақшаны уақытша сақтауға қалдырғанын айтты. Ал 3 мың долларды Мәскеуде емделу үшін жинағанын мәлімдеді. Оның ұлы да туысының ақшасы екенін растайтын қолхат барын жеткізген.</p>
<p>Алайда 2010 жылғы қазанда сот Дадинді ірі көлемде пара алғаны үшін кінәлі деп танып, 11 жылға бас бостандығынан айырды. Үйінен табылған 15 млн теңге мен 3 мың долларды тәркілеу туралы шешім шығарылды.</p>
<h2>Вице-министрдің терезесінен лақтырылған 100 мың доллар</h2>
<p>2013 жылдың 21 желтоқсанында Ауыл шаруашылығы вице-министрі Мүсілім Өмірияев ұсталған кезде оның үйінің жанында күтпеген жағдай болған. Жедел-тергеу шараларын жүргізіп жатқан қаржы полициясының қызметкерлері көпқабатты үйдің жоғарғы қабатынан көшеге пакет лақтырылғанын көрген. Кейін оның ішінен 100 мың доллар табылғаны айтылды.</p>
<p>Бұл жайт 2014 жылы сот отырысында белгілі болды. Қаржы полициясы жүргізген тергеу нұсқасы бойынша, ақша вице-министрге аусылға қарсы вакцина сатып алу жөніндегі мемлекеттік конкурсқа кәсіпкердің қатысуына көмектескені үшін берілген.</p>
<p>Өмірияев өзіне тағылған айыпты мойындамады. Бірақ 2014 жылғы қазанда сот оны кінәлі деп танып, 10 жылға бас бостандығынан айырды. Кейін Жоғарғы сот оның әрекетін басқа бап бойынша қайта саралап, жазасын жеңілдетті.</p>
<h2>СІМ бұрынғы хатшысы және 1,5 млн доллар</h2>
<p>2018 жылдың тамызында Сыртқы істер министрлігінің бұрынғы жауапты хатшысы Анарбек Қарашевтің үйін тінту кезінде 1,5 млн доллар, ал ведомствоның бұрынғы қызметкері Бақыт Нүрекеновтен 200 мың доллар әтркіленген хабарланды. Бұл туралы сол кездегі Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі төрағасының орынбасары кезінде Олжас Бектенов (қазір Үкімет басшысы) мәлімдеген.</p>
<p>Тергеу Қарашевке қарамағындағы қызметкерлерден заңсыз сыйақы алу, туысына тиесілі компанияның мемлекеттік сатып алуға қатысуына ықпал ету және Өзбекстандағы Қазақстан елшілігінің құрылыс-жөндеу жұмыстарына қатысты заңсыздықтар бойынша айыптар таққан.</p>
<p>Алайда бұл істің соттағы нәтижесі бастапқы айыптаудан өзгеше болды. 2020 жылы Қарашев лауазымдық өкілеттігін теріс пайдаланғаны үшін сотталғанмен, 2022 жылдың тамызында апелляциялық сот оны ақтады. Сот алқасы қылмыс құрамын растайтын залал мен себеп-салдар байланысы дәлелденбегенін көрсетті. Демек, үйінен 1,5 млн доллар табылғаны ресми хабарланғанмен, бұл соманың пара екені сотта дәлелденген жоқ.</p>
<h2>Павлодар шенеуніктерінің үйінен табылған 160 мың доллар мен тоғыз сағат</h2>
<p>2018 жылғы қыркүйекте Павлодар облыстық Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы Ернұр Байғұрманов пен Экономикалық тергеу қызметінің басқарма басшысы Азамат Бейсембаев ұсталды. Олардың үйі мен жұмыс орындарын тінткенде 160 мың доллардан астам ақша, 10,5 млн теңге және тоғыз қымбат швейцариялық сағат табылған.</p>
<p>Тергеу нұсқасы бойынша, шенеуніктер кәсіпкерді 1,1 млрд теңге көлеміндегі салықтан жалтарту үшін 100 мың доллар алған. Кейін БАҚ жариялаған сот материалдарында пара сомасы 62 млн теңге деп те көрсетілді. 2019 жылы сот үш айыпталушыны ақтады.</p>
<h2>Кәрім Мәсімовтің сарайынан шыққан 17,2 млн доллар</h2>
<p>2022 жылы Қаңтар оқиғаларынан кейін ҰҚК-нің бұрынғы төрағасы Кәрім Мәсімов ұсталды. Ұлттық қауіпсіздік комитеті сол жылдың наурызында оның Премьер-министр қызметін атқарған кезеңінде бизнес-құрылымдардың бірінен Астанадағы құны шамамен 2,5 млрд теңге болатын элиталық тұрғын үй мен жер телімін алу фактісін тексеріп жатқанын хабарлады.</p>
<p>Мәсімов ұсталғаннан кейін осы тұрғын үйден 17,2 млн доллар қолма-қол ақша, алтын құймалар, қымбат сағаттар, антиквариат және басқа да бағалы заттар алынған. Бұдан бөлек, оның жақын адамдарынан 5,1 млн доллар тәркіленгені айтылды. ҰҚК тағы бір тергеу бағыты бойынша шетелдік мемлекет өкілдерінен 2 млн доллар пара алу күдігін тексеріп, осы соманы Гонконгтан Қазақстанға қайтарғанын хабарлады.<br />
2023 жылдың сәуірінде сот Мәсімовті мемлекетке опасыздық жасау, билікті күшпен басып алуға оқталу және лауазымдық өкілеттігін асыра пайдалану баптары бойынша кінәлі деп танып, 18 жылға бас бостандығынан айырды. Оның мүлкін тәркілеу туралы да шешім шығарылды.</p>
<h2>Қарапайым қазақстандықтар жинағын қайда сақтайды</h2>
<p>Шенеуніктердің үйлерінен табылған миллиондар қарапайым азаматтардың ақша жинау әдетімен салыстырғанда ерекше көрінеді. Ұлттық банктің 2025 жылғы ақпанда 18 жастан асқан 1 500 адам арасында жүргізген сауалнамасында жинағы бар респонденттердің 84 пайызы ақшасын банк депозиттерінде сақтайтынын айтқан. Қолма-қол ақша ұстайтындар – 28%, жылжымайтын мүлікке қаржы салатындар – 17%, бағалы қағаздарға инвестициялайтындар – 12%. Бір адам бірнеше тәсілді қатар таңдағандықтан, көрсеткіштердің қосындысы 100 пайыздан асады.</p>
<p>Яғни, халықтың басым бөлігі жинағын банк жүйесінде ұстаса, қолма-қол ақша сақтауды таңдағандардың үлесі одан әлдеқайда төмен.</p>
<p>Ал «Атлант» ауласындағы банкноттардың иесі кім екені, олардың түпнұсқа долларға жататыны және бұл оқиғаның Жақыпов пен Отыншиевке қатысты тергеумен байланысы бар-жоғы әзірге белгісіз.</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/atlanttar-qulap-aspannan-dollar-jaugan-kun-sheneunikter-nege-aqshasyn-chemodanda-saqtaidy/">Аспаннан доллар жауған күн: Шенеуніктер неге ақшасын чемоданда сақтайды</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Көмір VS газ: Қазақстанның энергетикалық балансы қалай қалыптасып жатыр</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/komir-vs-gaz-qazaqstannyn-energetikalyq-balansy-qalai-qalyptasyp-jatyr/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Мейрамбек Қосжан]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 10 Nov 2026 17:45:43 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[газ]]></category>
		<category><![CDATA[көмір]]></category>
		<category><![CDATA[Қарашығанақ]]></category>
		<category><![CDATA[Қашаған]]></category>
		<category><![CDATA[Үкімет]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=49258</guid>

					<description><![CDATA[<p>Қазақстанда газдандыру бағдарламасы жалғасып жатқанмен, көмір энергетикасынан бас тарту жоспарда жоқ. Керісінше, Үкімет көмір станцияларын жаңғыртып, отынды терең өңдеу және «таза көмір» технологияларын енгізу жобаларын қолға алды, деп хабарлайды Tizgin.kz. Мұның себебі түсінікті, көмір қоры мол орталық және солтүстік-шығыс өңірлердің энергетикалық қажеттілігін осы ресурстың есебінен қамтамасыз етуге болады. Ал газ инфрақұрылымын дамыту басқа өңірлердің сұранысын &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/komir-vs-gaz-qazaqstannyn-energetikalyq-balansy-qalai-qalyptasyp-jatyr/">Көмір VS газ: Қазақстанның энергетикалық балансы қалай қалыптасып жатыр</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Қазақстанда газдандыру бағдарламасы жалғасып жатқанмен, көмір энергетикасынан бас тарту жоспарда жоқ. Керісінше, Үкімет көмір станцияларын жаңғыртып, отынды терең өңдеу және «таза көмір» технологияларын енгізу жобаларын қолға алды, деп хабарлайды <a href="http://tizgin.kz./">Tizgin.kz.</a></strong></p>
<p>Мұның себебі түсінікті, көмір қоры мол орталық және солтүстік-шығыс өңірлердің энергетикалық қажеттілігін осы ресурстың есебінен қамтамасыз етуге болады. Ал газ инфрақұрылымын дамыту басқа өңірлердің сұранысын өтеуге және энергетикалық теңгерімді сақтауға бағытталған.</p>
<p>Биыл наурызда Үкімет «Көмір генерациясын дамыту» ұлттық жобасын бекітті. 2026-2030 жылдарға арналған бағдарлама аясында жалпы қуаты шамамен 7,8 ГВт болатын жобалар іске асырылмақ. Оның ішінде сегіз жаңа энергетикалық нысан салынып, қолданыстағы 11 станция жаңғыртылады.</p>
<p>Жаңа станцияларда жоғары тиімділік беретін технологиялар, түтін газдарын тазарту жүйелері, шаң мен ауыр металдарды ұстайтын сүзгілер қолданылмақ. Жоспар бойынша көмір электр станцияларындағы ластаушы шығарындылар 34 пайыз азаюға тиіс. Бұл көмір ресурсын пайдалана отырып, энергия өндірудің экологиялық жүктемесін төмендетуге бағытталған.</p>
<p>Екінші бағыт – көмірді тек электр энергиясын өндіруге арналған отын ретінде емес, өнеркәсіп шикізаты ретінде пайдалану. Қазір Қарағанды облысында жылына 1 млн тонна металлургиялық кокс өндіретін зауыт салу жобасы жүзеге асырылып жатыр. Павлодар және Қарағанды облыстарында көмірден дизель өндіретін екі жоба қарастырылған. Бұдан бөлек, көмірден жылына 2 млрд текше метр газ өндіру жобасы әзірлеу сатысында тұр.</p>
<p>Газ саласында да осындай ұзақ мерзімді жоспар бар. 2025-2029 жылдарға арналған кешенді жоспар тауарлық газ ресурсын ұлғайтуды, газ өңдеу қуатын 5 млрд текше метрге арттыруды және солтүстік пен шығыс өңірлерді газдандыруды көздейді. Дүниежүзілік банк дерегінше, Қазақстанда алауда жағылатын газ көлемі 2012 жылы 4 млрд текше метр болса, 2022 жылы 1 млрд текше метрге дейін қысқарған. «Самұрық-Қазына» тобының компанияларында ілеспе мұнай газын кәдеге жарату деңгейі 2020 жылы 98 пайыз болған. Мысалы, «Маңғыстаумұнайгаз» Қаламқас кен орнында өндірілген газдың 99 пайызын өз қажетіне пайдаланады.</p>
<p>Ал Қашаған кен орнында қуаты жылына 1 млрд текше метр болатын газ өңдеу зауыты салынып жатыр Биыл қуаты 2,5 млрд текше метр болатын екінші газ өңдеу зауытының жобасы қолға алынды. Қарашығанақта жылына 5 млрд текше метрге дейін газ өңдейтін зауыт салу жобасы әзірленуде.</p>
<p>Бұл ішкі нарыққа қосымша ресурс беріп, газ импортын азайтуға мүмкіндік жасайды. Мұнай-газ сарапшысы Асқар Исмаилов жоғарыда айтылған жобалардың стратегиялық маңызын былай түсіндіреді.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Қазақстан 30 млрд текше метрге жуық газды жер асты қабатына қайта айдайды. Бұл Қазақстанның ішкі тұтынуынан бір жарым есе көп. Бұл жер қойнауына жыл сайын 30 млрд доллар айдайтынымызды білдіреді. Үш жылда бұл 100 млрд доллар деген сөз. 10 жылда – 300 млрд доллар. Ал 300 млрддоллар деген – Қазақстанның жалпы ішкі өнімі&#8221;, &#8211; дейді сарапшы.</p></blockquote>
<p>Қазақстан көмір энергетикасынан бас тартпай, қолданыстағы станцияларды жаңғырту, жаңа қуат көздерін салу және экологиялық тиімді технологияларды енгізу арқылы елдің энергетикалық қауіпсіздігін нығайтуды көздейді. Сонымен қатар көмірді терең өңдеу, газ өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыруға бағытталған ірі жобалар ішкі нарықтағы энергия тапшылығын азайтып, импортқа тәуелділікті төмендетуге мүмкіндік бермек.</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/komir-vs-gaz-qazaqstannyn-energetikalyq-balansy-qalai-qalyptasyp-jatyr/">Көмір VS газ: Қазақстанның энергетикалық балансы қалай қалыптасып жатыр</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Өнерге құштарлық есірткіге тәуелділікке қалай ұласады</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/onerge-qushtarlyq-esirtkige-taueldilikke-qalai-ulasady/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Нұрай Әкіремхан]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 10 Nov 2026 03:03:51 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[әншілер]]></category>
		<category><![CDATA[есірткі]]></category>
		<category><![CDATA[полиция]]></category>
		<category><![CDATA[сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[тергеу]]></category>
		<category><![CDATA[эстрада]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=48996</guid>

					<description><![CDATA[<p>Бірі есірткімен ұсталып, сот алдында жауап берсе, енді бірі тәуелді екенін өзі мойындады. Кейінгі бес жылда қазақ эстрадасында осындай оқиғалар жиілеп, продюсерлер де бұл мәселені ашық көтере бастады. Көпшіліктің ықыласына бөленген әртісті есірткіге жетелейтін не? Tizgin.kz өнер иелерімен және сарапшылармен сөйлесіп, сахна сыртындағы тәуелділіктің себебін, салдарын және одан арылу жолдарын саралады. Қазақстанның Қоғамдық денсаулық сақтау орталығының &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/onerge-qushtarlyq-esirtkige-taueldilikke-qalai-ulasady/">Өнерге құштарлық есірткіге тәуелділікке қалай ұласады</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Бірі есірткімен ұсталып, сот алдында жауап </strong><strong>берсе</strong><strong>, енді бірі тәуелді екенін өзі мойындады. Кейінгі бес</strong><strong> жылда қазақ эстрадасында</strong><strong> осындай оқиғалар жиілеп, продюсерлер де бұл мәселені ашық көтере бастады. Көпшіліктің ықыласына бөленген әртісті есірткіге жетелейтін не? <a href="http://Tizgin.kz">Tizgin.kz</a> өнер </strong><strong>иелерімен</strong><strong> және </strong><strong>сарапшылармен</strong> <strong>сөйлесіп, сахна сыртындағы тәуелділіктің </strong><strong>себебін</strong><strong>, салдарын және одан арылу жолдарын саралады.</strong></p>
<p>Қазақстанның Қоғамдық денсаулық сақтау орталығының <a href="https://hls.kz/ru/archives/51635">есебіне</a><a href="https://hls.kz/ru/archives/51635"> сай</a>, 2026 жылы елде есірткіге тәуелді адамдардың саны 112 мыңнан асқан. Оның шамамен 74 мыңы синтетикалық есірткі қолданады. Ал синтетикалық есірткі өндіретін заңсыз зертханалар саны 2023 жылы 45%-ға, 2024 жылы 31%-ға <a href="https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2500001117">өскен</a>.</p>
<p><strong>Синтетикалық есірткі</strong> – химиялық жолмен жасалатын психоактивті зат. Олардың қатарына мефедрон, метамфетамин және басқа да жасанды стимуляторлар бар. 2021 жылы Қазақстан шоу-бизнесін шулатқан шындық ашылды. Q-pop бағытында ән айтатын <strong>Mad Men тобының</strong> кейбір мүшелерінің екі жылдан бері Алматыда синтетикалық есірткі дайындап, сатумен айналысқаны белгілі болды. Топ мүшелерінің бірі есірткі өндіруге қажетті химиялық заттарды жеткізсе, енді бірі есірткіні дайындап, тапсырыс қабылдаған. Ал қалғандары есірткіні жеткізумен айналысқан.</p>
<figure id="attachment_48997" aria-describedby="caption-attachment-48997" style="width: 800px" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-48997" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21212123232332.jpg" alt="" width="800" height="450" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21212123232332.jpg 800w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21212123232332-300x169.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21212123232332-768x432.jpg 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21212123232332-390x220.jpg 390w" sizes="auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px" /><figcaption id="caption-attachment-48997" class="wp-caption-text">Фотода топ мүшесі Әлімұрад Ибраимов / Polisia.kz</figcaption></figure>
<p>Қылмыстық топта продюсер <strong>Руслан Хван мен әнші Әлімұрад Ибраимов</strong> бар. 2022 жылдың сәуірінде сот жеті адамға қатысты үкім шығарды. Сот Хванды қылмыстық топ құрып, есірткі айналымына қатысқаны үшін 17 жылға бас бостандығынан айырды. Қалған алты сотталушыға 15 жылдан 16 жылға дейін жаза тағайындалды. Бұл оқиғадан кейін өнер адамдарының жауапкершілігі мен шоу-бизнестегі есірткі мәселесі туралы сұрақтар бұрынғыдан да өткір қойыла бастады.</p>
<p>Продюсер Ерболат Беделхан да сол кездегі жағдайдың өзіне қатты әсер еткенін жасырмайды. Оның айтуынша, оқиғаға қатысы болмаса да, аты аталып, түсініктеме беруге мәжбүр болған.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Бұл жайтты естігенде өзім де қатты таңғалдым. Mad Men тобының ісі өнер адамдарына қоғам алдындағы жауапкершілігін тағы бір мәрте еске салады. Сахнаға шыққан сәттен бастап сен көпшіліктің назарында боласың. Сондықтан әр әрекетіңе жауапты екеніңді ешқашан ұмытпауың керек&#8221;, – дейді Ерболат Беделхан, &#8211; дейді продюсер.</p></blockquote>
<h2><strong>Продюсерлер неге дабыл қағып жүр</strong></h2>
<p>Биыл қыркүйекте халыққа танымал әншілердің продюсері Жан Мұқанов қазақстандық шоу-бизнестегі есірткі мәселесін <a href="https://www.instagram.com/p/Dd0vn4jjqQr/?utm_source=ig_web_copy_link&amp;dlrf=NTc4MTIwNjQ2YQ==">көтерді</a>. Өнер саласында ұзақ жылдан бері еңбек етіп келе жатқан маман есірткі туралы ашық сөйлесетін уақыт жеткенін айтып, бұл жағдайдың тек тәуелді адамның өзіне емес, оның айналасындағы барлық жанға әсер ететінін айтты.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Бүгінде эстрадада ішімдік емес, синтетикалық есірткі тұтынатындар көп. Есірткі пайдаланушылар арасында толық жүйе қалыптасып қойған. Дилерды да, тасымалдаушыны да, бұл былықтың артын жабатын адамды да табуға болады. Осының кесірінен әртістің жанындағы көмекшілері, командасы мен отбасы қиналады. Ешкімнің атын атап, түсін түстемеймін, бірақ үнемі даудың ортасында жүретін әртістерге қарап еріксіз сұрақ туады. Қазақ эстрадасына бұл кесапатты көрмегенсіп жүре беруге болмайды, әйтпесе салдарынан опық жейміз , &#8211; деп пікір білдірді продюсер.</p></blockquote>
<p>Жан Мұқановтың мәлімдемесі қоғамда қызу талқы туғызды. Пікір білдіргендер эстрададағы бұл үдеріске қатысты заң қабылдануы керегін айтып, қазақ өнерінің болашағына алаңдайтынын көрсетті.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-48998" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g1.png" alt="" width="1444" height="811" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g1.png 1444w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g1-300x168.png 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g1-1024x575.png 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g1-768x431.png 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g1-390x220.png 390w" sizes="auto, (max-width: 1444px) 100vw, 1444px" /></p>
<p>Продюсердің сөзі барлық өнер адамы бірдей есірткі тұтынатынын білдірмейді. Дегенмен соңғы жылдары отандық шоу-бизнесте есірткіге қатысты шулы жағдайлардың саны артты.</p>
<p>Биыл 13 қазанда ресейлік рэпер <strong>Наваи Бакиров (Navai)</strong> Қазақстан шекарасында <a href="https://tizgin.kz/kk/reseilik-anshi-navai-qordaida-esirtki-kontrabandasy-kudigimen-ustaldy/">есірткі контрабандасы күдігімен</a> қамауға алынды.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-48999" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g2.png" alt="" width="1444" height="811" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g2.png 1444w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g2-300x168.png 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g2-1024x575.png 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g2-768x431.png 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g2-390x220.png 390w" sizes="auto, (max-width: 1444px) 100vw, 1444px" /></p>
<p>Полиция <a href="https://www.instagram.com/zhambyl_police/?utm_source=ig_embed&amp;ig_rid=AMAY51FrMMJ7cYo4S6M-nR-">мәліметінше</a>, орындаушы мінген автокөлікті тексеру барысында 2,5 грамм марихуана және есірткі ұнтақтауға арналған құрылғы – гриндер табылған. Сондай-ақ рэпердің концерт директорының сөмкесінен шамамен 10 грамм есірткі тәркіленді. Ішкі істер министрлігінің мәлімдеуінше, <strong>ұсталған кезде рэпер есірткілік масаң күйде болған</strong>. Сондай-ақ медициналық тексеріс кезінде рэпердің зәрінен каннабиноидтар табылды.</p>
<p><strong>6 күннен к</strong><strong>ейін әншіге қатысты қылмыстық іс тоқтатыл</strong><strong>ып, </strong>Наваи Бакиров Ресейге қайтты.</p>
<p>2025 жылдың тамызында <strong>Qarakesek</strong> лақап атымен танымал рэпер Омар Амантаев Ақтөбеде есірткіден масайған халде көлік жүргізгені үшін ұсталды. Медициналық тексеріс оның есірткі қабылдағанын растаған. Ал Амантаевтың жеке заттарын тексеру кезінде 0,26 грамм мефедрон табылды.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-49000" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g3.png" alt="" width="1444" height="811" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g3.png 1444w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g3-300x168.png 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g3-1024x575.png 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g3-768x431.png 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g3-390x220.png 390w" sizes="auto, (max-width: 1444px) 100vw, 1444px" /></p>
<p>Сот әншіні 15 тәулікке қамаққа алып, жеті жылға жүргізуші куәлігінен айырды. Кейін есірткіні заңсыз сақтағаны үшін қоғамдық жұмыс істеуге және психиатрдан ем алуға міндеттеді.</p>
<p>Биыл ақпанда әлеуметтік желіде әнші <strong>Ерболат Құдайбергеннің</strong> оғаш әрекеті түсірілген видео тарады. Бейнеде оның итше үріп, жерден әлдене іздеп жүргені байқалады.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-49001" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g4.png" alt="" width="1444" height="811" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g4.png 1444w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g4-300x168.png 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g4-1024x575.png 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g4-768x431.png 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g4-390x220.png 390w" sizes="auto, (max-width: 1444px) 100vw, 1444px" /></p>
<p>Бұл видеоны әртістің шу шығарып, тәртіп бұзғанына шағымданған қөпқабатты үй тұрғындары түсірген. Оқиға орнына барған полиция қызметкерлері Ерболат Құдайбергеннің медициналық тексеріске жіберді. Психоактивті заттардың әсерінде болғанын расталғаннан кейін ол 15 тәулікке наркологияға орналастырылды.</p>
<p>2023 жылы танымал әнші <strong>Төреғали Төреәлі</strong> Алматыда есірткілік масаң күйде көлік жүргізіп, полицияның талабына бағынбағаны үшін ұсталды. Сонымен қатар әнші оқиға орнынан қашпақ болып тұрақта тұрған Chevrolet көлігіне соқтығысқан. Кейін сараптама оның есірткі қолданғанын растады.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-49002" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g5.png" alt="" width="1444" height="811" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g5.png 1444w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g5-300x168.png 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g5-1024x575.png 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g5-768x431.png 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g5-390x220.png 390w" sizes="auto, (max-width: 1444px) 100vw, 1444px" /></p>
<p>Оқиғадан кейін әншіге қатысты жол қозғалысы ережелерін бұзу және полиция талабына бағынбау бойынша алты әкімшілік хаттама толтырылды.</p>
<h2>Есірткінің шабыт беретіні рас па</h2>
<p>Өнер мен есірткі туралы сөз қозғалғанда жиі айтылатын бір түсінік бар. Ол – психоактивті заттар адамның қиялын ұштап, тың туындылардың дүниеге келуіне көмектеседі деген пікір. Бұл түсініктің қайдан шыққанын болжау қиын емес. Әлемдік музыка тарихында есірткі қолданған өнер адамдары да, оны шығармашылық ізденіспен байланыстырған орындаушылар да болған. Ендеше есірткінің шабытқа ықпалы туралы медицина не дейді?</p>
<p><strong>Нарколог Алексей Крафт</strong> есірткінің алғашқы әсері адамға күш-қуат беретінін айтады. Дәрігердің пациенттерінің қатарында әншілер, актерлер, тележүргізушілер мен шоумендер бар.</p>
<figure id="attachment_49003" aria-describedby="caption-attachment-49003" style="width: 1067px" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49003" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g6.jpg" alt="" width="1067" height="711" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g6.jpg 1067w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g6-300x200.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g6-1024x682.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g6-768x512.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1067px) 100vw, 1067px" /><figcaption id="caption-attachment-49003" class="wp-caption-text">Алексей Крафт</figcaption></figure>
<p>Маманның айтуынша, есірткі жүйке жүйесіндегі дофамин, серотонин және норадреналин секілді нейромедиаторлардың жұмысына әсер етеді. Соның нәтижесінде адам өзін сергек сезініп, ұзақ уақыт жұмыс істеуге немесе шығармашылықпен айналысуға құлшынысы артқандай күй кешеді.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Есірткіні алғаш тұтынған сәтте әртістер осы әсердің арбауына түседі. Олар өздеріне әрдайым қуат беретін «ғажайып дәрі» таптық деп ойлауы мүмкін. Дегенмен психоактивті заттарды қолдану адамның жүйке жүйесіне де, денсаулығына да орасан зор зиянын тигізеді. Тәуелді адамның ұйқысы бұзылады, кейін ол өз бойынан мазасыздық, эмоционалдық қажу мен депрессия белгілерін байқайды. Ең өкініштісі – есірткінің салдарынан арылу ұзақ уақытты талап ететін процесс&#8221;, &#8211; деп түсіндірді нарколог.</p></blockquote>
<p>Оның айтуынша, есірткінің әсерінен әртістің өз шығармашылығына беретін бағасы өзгеруі мүмкін. Кейбір психоактивті заттардың әсерінен адам өз ойларын ерекше терең санап, шығармаларына теңдессіз туындыдай қарайды. Дегенмен бұл әсердің әндердің сапасын шын мәнінде арттыруы екіталай.</p>
<p>Есірткі өнер адамына шабыт сыйламаса, эстрадада бұл дерт неліктен жалғасып келеді? Маманға осындай сұрақ қойылған.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Мен жұмыс істеген әртістер концертке дайындық, репетиция, түсірілім, гастроль мен жарнама қажытады деп шағымданатын. Олар бұл міндеттерін ысырып, жұмыстан шығып кете алмайды. Сол күйзелістен арылудың амалын көп адам есірткіден іздейді. Әсіресе танымалдыққа енді қол жеткізген орындаушылар әр мүмкіндікті қалт жібермеуге тырысып, өз күшіне дұрыс баға бере алмайды. Эстрада жұлдыздарының арасында сахнадағы көңілді бейнесін сақтап қалу үшін есірткі тұтынатындар бар, &#8211; дейді дәрігер.</p></blockquote>
<p>Алексей Крафт бұл мәселеде продюсерлердің рөліне де тоқталды. Наркологтың айтуынша, олар әртістің жұлдызы жанып тұрған сәтті қолдан келгенше пайдалануға ынталы.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Бірден айта кетейін, бұл пікірді барлық продюсерлік орталыққа телуге болмайды. Дегенмен отандық арт-менеджерлердің арасында әншіні адам емес, табыс көзі ретінде көріп, денсаулығына қарамастан үздіксіз жұмыс істететіндер бар, &#8211; деді маман.</p></blockquote>
<p>Есірткіге тәуелді әртістерді қалай емдейсіздер? Олармен жұмыс істеудің қандай ерекшеліктері бар?</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Ең алдымен науқасты шабыт алу үшін психоактивті заттарды қолдану қажет деген жаңсақ түсініктен арылтуға тырысамыз. Нашақорлықты емдеу – ұзақ уақытты талап ететін күрделі процесс. Біз адам ағзасын есірткіден тазартып, оны қабылдауды тоқтатқан кезде пайда болатын физикалық ауырсыну мен басқа да белгілерді жеңілдетеміз. Кейін дәрі-дәрмектің көмегімен адамның психикалық жағдайын тұрақтандырамыз. Емнің нәтижелі болуы көбіне науқастың өз еркімен тәуелділіктен арылуға ұмтылуына байланысты. Мәжбүрлі емнің тиімділігі төмен,- деп түсіндірді нарколог.</p></blockquote>
<h2>Әртістерге не жетпейді</h2>
<p>Сырт көзге өнер адамдарының төрт құбыласы түгелдей көрінеді. Атақ-даңққа бөленген, материалдық жағдайы жақсы, көпшіліктің ықыласына ие жандарға не жетіспейді? Бұл еріккендіктің белгісі ме? Осы сауалдарға наркологиялық орталықта әртістермен жұмыс істеген <strong>психолог Шолпан Мықтыбек</strong> жауап берді.</p>
<figure id="attachment_49004" aria-describedby="caption-attachment-49004" style="width: 1178px" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49004" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g7.jpg" alt="" width="1178" height="1009" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g7.jpg 1178w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g7-300x257.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g7-1024x877.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g7-768x658.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1178px) 100vw, 1178px" /><figcaption id="caption-attachment-49004" class="wp-caption-text">Шолпан Мықтыбек</figcaption></figure>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Кейбір әншілер өздерін тек көпшіліктің ықыласына бөленіп, мақтау естіп, концертке шақырту алған кезде ғана бағалы сезінеді. Олар өзіне айтылған сынды ауыр қабылдап, жұрттың назарынан тыс қалса, күллі әлемде ешкімге керек болмай қалғандай сезінеді. Есірткіге тәуелділіктің себептеріне адамның бұған дейін басынан өткерген оқиғалары, қиындыққа төтеп беру қабілеті және жақындарымен қарым-қатынасы да әсер етуі мүмкін. Есірткі қабылдаған сайын адамның бойындағы кінә мен ұят сезімі күшейе түседі. Әсіресе ата-анасының, жақындарының алдындағы кінәсін ауыр сезінуі мүмкін. Бірақ сол жағымсыз сезімдерден құтылудың орнына, оларды уақытша ұмыту үшін есірткіге қайта жүгінеді. Осылайша адам бірінен-бірі туындайтын тұйық шеңберге түседі&#8221;, – деп түсіндірді психолог.</p></blockquote>
<p>Маманның сөзінше, тәуелділікке шалдыққан әртіс уақыт өте келе есірткісіз өзін сенімді ұстай алмайтынына сене бастайды. Мысалы өнер адамы есірткі қабылдамаса, сахнаға шыға алмайтындай, көрермен алдында еркін сөйлей алмайтындай болады.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Тәуелділіктің қаншалықты жылдам қалыптасатыны адамның психологиялық жағдайына, қолданған затына, оны қаншалықты жиі және қандай мөлшерде қабылдайтынына байланысты. Ең қауіпті кезең – адамның есірткіні ләззат алу үшін емес, өзін қалыпты сезіну, күнделікті тіршілігін жалғастыру үшін қолдана бастауы&#8221;, – деп түсіндіреді Шолпан Мықтыбек.</p></blockquote>
<p>Психолог тәуелділік адамның мінез-құлқы мен айналасындағы адамдарға деген қарым-қатынасынан да байқалуы мүмкін екенін айтады. Мәселен, бұрын ашық-жарқын болған адам тұйықталып, жақындарынан сыр жасыра бастайды. Кейде ешкімге ескертпестен ұзақ уақытқа жоғалып кетуі, араласатын ортасын өзгертуі мүмкін.</p>
<p>Шолпан Мықтыбек есірткіге тәуелділікті ұзақ мерзімді ем мен тұрақты қолдауды қажет ететін дерт ретінде сипаттайды. Оның айтуынша, емделгеннен кейін адамның есірткі қолданбай өмір сүретін кезеңі ремиссия деп аталады. Бұл кезең біреуде алты айға, енді біреуде он жылға, тіпті өмір бойына созылуы мүмкін.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Тәуелділікке шалдыққан адам қалыпты өмір сүру мүмкіндігінен айырылмайды. Ол да отбасын құрып, еңбек етіп, шығармашылықпен айналыса алады. Бірақ қайтадан есірткіге оралмау үшін араласатын ортасына, достарына, жиі баратын жерлеріне және бос уақытын қалай өткізетініне ерекше мән беруі қажет. Ең бастысы, мұндай адам ем мен қолдауды қажет ететінін түсінуіміз керек, &#8211; деп түйіндеді психолог.</p></blockquote>
<p>Өнер адамдарының арасындағы тәуелділік себептерін талқылағанда, жас орындаушылардың қандай ортаға тап болатынын да назардан тыс қалдыруға болмайды. Әсіресе шоу-бизнеске енді қадам басқан жастар үшін жаңа таныстық пен түрлі басқосулардың қауіп-қатерін бірден аңғару қиынға түсуі мүмкін. Осы орайда <strong>Қазақстанның халық әртісі Майра Ілиясовадан</strong> жас өнерпаздарды есірткіден қалай қорғауға болатынын сұрадық. Шәкірт тәрбиелеп келе жатқан әнші бұл мәселенің өзін де алаңдататынын айтты.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Өнер саласында бұл мәселе белең алған. Жастар арасында адамның өзіне білдірмей, тіпті ішіп отырған сусынына есірткі қосып жіберетіндер бар. Сол себептен жас әртістер аса сақ болуы керек. Ешкімнің арбауына еріп, біреудің жетегінде кетпеуге тиіс. Кіммен араласып, қандай ортаға түскеніңе есеп беріп отыру маңызды&#8221;, &#8211; дейді Майра Ілиясова.</p></blockquote>
<h2>Ән мәтініндегі есірткі</h2>
<p>Әлемдік поп-мәдениетте, әсіресе рэп жанрында есірткіге қатысты жолдар мен астарлы тіркестер жиі кездеседі. Бұл үрдіс қазақстандық музыкада да байқалады. Осы орайда ән мәтінінде есірткінің жиі аталуы оны насихаттауға және тыңдарманның бұл заттарға қызығушылық танытуына әсер ете ме деген сұрақ туындайды.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-49005" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g8.png" alt="" width="1190" height="756" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g8.png 1190w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g8-300x191.png 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g8-1024x651.png 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g8-768x488.png 768w" sizes="auto, (max-width: 1190px) 100vw, 1190px" /></p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-49006" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g9.png" alt="" width="1208" height="569" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g9.png 1208w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g9-300x141.png 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g9-1024x482.png 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g9-768x362.png 768w" sizes="auto, (max-width: 1208px) 100vw, 1208px" /></p>
<p>ІІМ-нің есірткі құқық бұзушылықтарының алдын алу кеңесі төрағасының орынбасары, Esirtkisiz Bolashaq қорының басшысы Жандос Ақтаев есірткіні сәнді, қызықты немесе қалыпты өмір салтының бөлігі ретінде көрсетудің қауіпті екенін айтады.</p>
<figure id="attachment_49007" aria-describedby="caption-attachment-49007" style="width: 1200px" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49007" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g10.jpg" alt="" width="1200" height="630" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g10.jpg 1200w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g10-300x158.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g10-1024x538.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/g10-768x403.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><figcaption id="caption-attachment-49007" class="wp-caption-text">Жандос Ақтаев</figcaption></figure>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Бұл мәселеде жас тыңдарманға келетін зиян алаңдатады. Жасөспірімдер сүйікті орындаушысының әніндегі кейбір астарлы тіркестердің мағынасын алғашында түсінбеуі мүмкін. Бірақ есейген сайын сол сөздердің есірткіге қатысты екенін ұғып, есірткі тұтынуды қалыпты құбылыс ретінде қабылдаудың қаупі бар. Олардың санасында «Мен жақсы көретін әнші бұл туралы еркін айтып жүр. Демек онда тұрған ештеңе жоқ шығар» деген түсінік қалыптасуы мүмкін&#8221;, &#8211; деп сипаттайды Ақтаев тыңдарман бойында қалыптасуы мүмкін қайшылықты.</p></blockquote>
<p>Ол Esirtkisiz Bolashaq шығармашылық арқылы есірткіні насихаттағаны үшін жауапкершілік енгізу жөнінде ұсыныс әзірлеп жатқанын айтты.</p>
<h2><strong>Ш</strong><strong>оу-бизнестегі есірткі</strong><strong> мәселесі заңмен реттеле ме</strong></h2>
<p>Биыл сәуірде Астана қаласы мәслихатында Қазақстанда өнер адамдарын есірткіге міндетті түрде тексеру мәселесі көтерілді. Бастаманы ұсынған – депутат, журналист Ләйлә Сұлтанқызы. Оның айтуынша, қоғам алдында жүрген адамдардың, әсіресе жастар үлгі тұтатын өнер иелерінің жауапкершілігі жоғары болуы керек. Ләйлә Сұлтанқызы танымал адамдарды алдын ала ескертусіз медициналық тексеруден өткізуді ұсынып отыр.</p>
<p>Бұл бастамаға қатысты мәслихат депутаты Азамат Айтхожин да пікір білдірді. Ол эстрададағы түйткілді шешу үшін құқық қорғау органдары, прокуратура және денсаулық сақтау саласының өкілдерімен біріге жұмыс істеу керегін алға тартты.</p>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Бұл ұсынысты есірткі және есірткі бизнесіне қарсы күрес басқармасының алаңында талқылау керек. Біз бір орында тұрмай, есірткі мен есірткі бизнесіне қарсы күрестің барлық мүмкін жолдарын іздеуіміз керек&#8221;, – деді депутат.</p></blockquote>
<p>Бастаманың кейінгі тағдырын білу үшін редакция Ләйлә Сұлтанқызымен байланысқа шықты. Мәслихаттың бұрынғы депутатының айтуынша, оның өнер адамдарын есірткіге міндетті түрде тексеру жөніндегі ұсынысы әзірше қолдау таппаған. Ләйлә Сұлтанқызы бұл тақырыпты талқылауда былтыр Түркияда басталған шоу-бизнес өкілдерін есірткіге тергеуді мысалға алғанын айтады. Ыстанбұл прокуратурасы мен құқық қорғау органдарының тергеуіне ондаған танымал актер, әнші және әлеуметтік желі жұлдызы іліккен. 2026 жылдың сәуірінде түрік прокуратурасы танымал актер Бурак Дениздің сынамаларынан кокаин мен каннабис іздері анықтады.</p>
<p>Бар деректі саралай келе, шоу-бизнес өкілдерін есірткіге тексерудің нақты құқықтық тәртібін әзірлеудің маңызы арта ма? Танымал тұлғалардың жастарға ықпалын ескерсек, аталған тексерудің қандай жағдайда жүргізілетінін, оған кімнің құзыреті барын кім шешеді? Бұл сұрақтың басы ашық қалып отыр.</p>
<p style="text-align: right;"><em><strong>Авторы Дария Ғұмар</strong></em></p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/onerge-qushtarlyq-esirtkige-taueldilikke-qalai-ulasady/">Өнерге құштарлық есірткіге тәуелділікке қалай ұласады</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Қазақстандықтар қандай қызметтің сапасына жиі шағымданады</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/qazaqstandyqtar-qandai-qyzmettin-sapasyna-jii-shagymdanady/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Сауыр Шәйкенов]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 10 Nov 2026 02:40:35 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[көлік]]></category>
		<category><![CDATA[сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[сауда]]></category>
		<category><![CDATA[тауар]]></category>
		<category><![CDATA[шағым]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=49030</guid>

					<description><![CDATA[<p>Қазақстандықтар көбіне сатып алған тауар сапасына, интернет-дүкендердегі тапсырыстарға, тұрмыстық қызметтер мен коммуналдық қызмет сапасына шағымданады. Кей жағдайда мәселе бірнеше мың теңгені қайтарумен шешілсе, енді бірінде тұтынушы миллиондаған теңгесін сот арқылы өндіріп алуға мәжбүр, деп хабарлайды Tizgin.kz. Сауда саласында шағым көп Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетіне 2025 жылы 83 801 өтініш түскен. Бұл &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/qazaqstandyqtar-qandai-qyzmettin-sapasyna-jii-shagymdanady/">Қазақстандықтар қандай қызметтің сапасына жиі шағымданады</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Қазақстандықтар көбіне сатып алған тауар сапасына, интернет-дүкендердегі тапсырыстарға, тұрмыстық қызметтер мен коммуналдық қызмет сапасына шағымданады. Кей жағдайда мәселе бірнеше мың теңгені қайтарумен шешілсе, енді бірінде тұтынушы миллиондаған теңгесін сот арқылы өндіріп алуға мәжбүр, деп хабарлайды <a href="http://tizgin.kz./">Tizgin.kz.</a></strong></p>
<h2>Сауда саласында шағым көп</h2>
<p>Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетіне 2025 жылы 83 801 өтініш түскен. Бұл 2024 жылғы 62 561 өтініштен 34% көп. Ал 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында өтініштер саны 72 мыңнан асқан. 2025 жылдың осы кезеңінде 60 324 өтініш тіркелген еді. Демек, бір жылда азаматтардың шағымдану белсенділігі шамамен 20% өскен.</p>
<p>2025 жылғы қорытынды бойынша өтініштер жиі түсетін салалардың алғашқы ондығы мынандай:</p>
<ul>
<li>Бөлшек сауда – 35 159 өтініш (42%). Тауарды айырбастаудан немесе қайтарудан бас тарту, ақаулы өнім үшін ақшаны қайтармау.</li>
<li>Электрондық сауда – 18 237 (21,8%). Тауардың сипаттамаға сәйкес келмеуі, сатушы туралы ақпараттың болмауы, ақшаны қайтармау.</li>
<li>Тұрмыстық қызметтер – 6 220 (7,4%). Пәтер жөндеу, жиһаз жасау, қызметтің сапасыз немесе мерзімінен кеш орындалуы.</li>
<li>Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық – 4 835 (5,8%). Коммуналдық қызмет сапасы, негізсіз тарифтер, электр есептегіштеріне қатысты мәселелер.</li>
<li>Қоғамдық тамақтандыру – 2 904 (3,5%). Сапасыз немесе бұзылған тағам, санитариялық талаптардың сақталмауы.</li>
<li>Байланыс қызметтері – 2 555 (3%). Интернет сапасы, абоненттік төлем, тарифтің ескертусіз өзгеруі.</li>
<li>Қаржы қызметтері – 2 221 (2,7%). Несие шарттары, қарыз мөлшері туралы жаңсақ ақпарат, ломбардтар мен айырбастау пункттерінің жұмысы.</li>
<li>Білім беру қызметтері – 1 935 (2,3%). Сапасыз оқыту, курстар үшін төленген ақшаны қайтармау.</li>
<li>Туристік қызметтер – 1 677 (2%). Туроператорлардың пайдаланылмаған жолдама үшін қаражатты қайтармауы.</li>
<li>Медициналық қызметтер – 1 179 (1,4%). Қызмет сапасы, ұзақ кезек, медицина қызметкерлерінің дөрекілігі мен біліксіздігі.</li>
</ul>
<p>Көлік қызметтері бойынша 1 079 өтініш тіркелген. Бұл санат алғашқы ондыққа кірмегенімен, көлік сатып алу мәселесі бөлек назар аударуды қажет етеді. Өйткені мұндай дауларда тұтынушының қаржылық шығыны ондаған миллион теңгеге жетуі мүмкін.</p>
<p>Статистикадағы тағы бір назар аударарлық жайт – қоғамдық тамақтану саласына қатысты өтініштер бір жылда 103,1%, білім беру қызметтеріне қатысты шағымдар 120,6% өскен. Яғни бұл екі бағытта өтініштер саны екі еседен астам көбейген. Бөлшек саудадағы шағымдар 49,9%, электрондық саудада 25,6% артқан.<br />
2026 жылдың тоғыз айындағы мәліметтер де сауда саласындағы проблемалардың сақталғанын көрсетеді. Бөлшек саудаға қатысты 31 186 өтініш түскен, электрондық сауда бойынша 12 264, тұрмыстық қызметтерге қатысты 7 065 өтініш тіркелген. Үш бағыттың үлесі барлық өтініштің басым бөлігін құрайды.</p>
<h2>Баршаға сабақ болар кейстер</h2>
<p>Көлік сатып алу кезінде туындайтын даулардың бірі Батыс Қазақстан облысында сотқа дейін жеткен. Тұтынуша 2024 жылғы мамырда автосалоннан 17,84 млн теңгеге жаңа көлік сатып алған. Алайда небәрі 15 669 шақырым жүргеннен кейін қозғалтқышында ақау анықталған.</p>
<p>Сатушы ақауды мойындағанмен, тұтынушы көлікті жөндеуге емес, сатып алу-сату шартын бұзып, ақшасын қайтарып алуға бекінген. Сот сараптамасы қозғалтқыш пен салқындату жүйесіндегі кемшіліктерді елеулі ақау деп таныды. Нәтижесінде сот автосалонды 17,84 млн теңгені қайтаруға, оған қоса 1,78 млн теңге тұрақсыздық айыбын және сот шығындарын төлеуге міндеттеді. Сатушының апелляциялық шағымы да қанағаттандырылған жоқ.</p>
<p>Жалпы, 2024 жылы комитетке автокөлікке қатысты 112 өтініш түскен. Оның 63-і Қытайда шығарылған машиналарға қатысты болған. Шағымдар көбіне қозғалтқыш қорабының, электроника мен салқындату жүйесінің ақауларына байланысты. Кейбір өңірлерде департаменттердің араласуымен көлік ауыстырылып, сатып алушыларға ақша қайтарылған. Мәселен, ШҚО-да бір жағдайда 7,04 млн теңге қайтарылған.</p>
<p>Ұялы байланыс пен интернет сапасына қатысты да сотқа дейін жеткен жағдай бар. Жетісу облысының тұрғындары бір оператордың отбасылық тарифін пайдаланып, ай сайын кемінде 11 670 теңге абоненттік төлем төлеп отырған. Бірақ 2025 жылғы 10 қазан мен 19 қараша аралығында, яғни 41 күн бойы байланыс тұрақсыз болып, мобильді интернет іс жүзінде жұмыс істемеген. Соған қарамастан оператор төлемді толық көлемде алған.</p>
<p>Азаматтардың ұжымдық өтінішінен кейін өңірлік департамент сотқа 315 538 теңге көлемінде талап арыз берген. Сот процесі кезінде оператор талаптардың негізділігін мойындап, тараптар медиациялық келісімге келген. Нәтижесінде тұтынушыларға 234 657 теңге қайтарылды.</p>
<p>Тамақтану орындарының қызметіне қатысты да шағымдар бар. Шығыс Қазақстан облысында бір азамат дәмханада ұсынылған тағамнан жәндік тауып алған. Ол сапасыз өнім үшін төлеген ақшасын қайтаруды талап етіп, облыстық тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаментіне жүгінген. Мекеме басшылығы жүргізген түсіндіру жұмыстары нәтижесінде мәселе сотқа дейін шешіліп, тұтынушыға 14 500 теңге қайтарылған.</p>
<p>Ал онлайн саудада тауардың сипаттамасы мен нақты өнімнің сәйкес келмеуі жиі кездесетін мәселелердің бірі. Мысалы, Түркістан облысында тұтынушы Kaspi Market арқылы 180 мың теңгеге үстел мен орындықтар жиынтығын кредитке сатып алған. Жеткізілген жиһаздың түсі интернеттегі суреттен өзгеше болған. Сатып алушы тауарды пайдаланбағанына қарамастан, сатушы бастапқыда оны қайтарудан бас тартқан.</p>
<p>Тұтынушы маркетплейс әкімшілігіне және өңірлік департаментке шағым түсіргеннен кейін оның талабы толық қанағаттандырылды. 180 мың теңге қайтарылып, кредиттік міндеттеме тоқтатылды.</p>
<p>Абай облысында маркетплейс арқылы 400 мың теңгеден астам ақшаға сатып алынған шаңсорғыш та сапасыз болып шыққан. Тұтынушы тауарды қайтарғанмен, сатушы ақшасын аудармаған. Өңірлік департаменттің араласуынан кейін қаражат толық көлемде қайтарылды.</p>
<p>Азаматтар өз құқықтарын қорғау мәселесінде бұрынғыдан белсендірек бола бастады. Олар сатушының немесе қызмет көрсетушінің шешімімен келіспесе, өз ұстанымын ашық айтып, заңды талап қоюға дайын. Бұл тұтынушылық мәдениеттің қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Адамдар тауар сатып алумен шектелмей, оның сапасына, қызмет көрсету деңгейіне және сатушының жауапкершілігіне де талап қояды. Тұтынушының белсенділігі артқан сайын кәсіпкерлердің де жауапкершілігі күшейе түсуі керек, &#8211; дейді «Қазақстан тұтынушылары лигасы» қауымдастығының төрайымы Светлана Романовская.<br />
Шағым көбейгенмен, қанағаттандыру үлесі төмен</p>
<p>2025 жылы комитетке түскен 83 801 өтініштің 31 473-і, яғни 37,6%-ы қанағаттандырылған. Тағы 27 419 өтініш бойынша азаматтарға құқықтық түсіндіру берілген. 19 205 өтініш тиісті мемлекеттік органдарға жолданған. Нәтижесінде тұтынушыларға 2,804 млрд теңге қайтарылды. Бұл 2024 жылғы 2,067 млрд теңгеден 35,6% артық.</p>
<p>2026 жылдың алғашқы тоғыз айында талаптары қанағаттандырылған өтініштер саны 23,1 мыңнан асқан. Алайда олардың жалпы өтініштер ішіндегі үлесі 31,9% ғана болып тұр. Тағы 26,6 мың азаматқа құқықтық көмек көрсетіліп, 16 мың өтініш бейінді мемлекеттік органдарға жолданған. Ал тұтынушыларға қайтарылған қаражат 2,17 млрд теңгеден асты.</p>
<p>Екі кезеңді салыстырғанда, тұтынушылардың шағымдану белсенділігі өскенмен, талаптарды қанағаттандыру үлесі төмендегенін көруге болады. Қайтарылған қаражат көлемі 2025 жылдың тоғыз айында 1,923 млрд теңге болса, 2026 жылы 2,17 млрд теңгеден асты. Өсім шамамен 13%.</p>
<p>Бұл айырмашылықты өтініштер санының жылдам өсуімен, олардың күрделілігімен және құзыреті басқа мемлекеттік органдарға жататын мәселелердің үлесімен байланыстыруға болады.</p>
<p>Тұтынушының құқығын қорғау тек мемлекеттік органға өтініш жіберумен шектелмейді. Азамат тауарды сатып алғанын растайтын чек пен электрондық түбіртекті, сатушымен хат алмасуды, тапсырыстың сипаттамасын және сапасыз өнімнің фотосуреттерін сақтауы керек. Ал сатушыға алдымен жазбаша наразылық жіберіп, заңда белгіленген мерзімде жауап талап еткен жөн.</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/qazaqstandyqtar-qandai-qyzmettin-sapasyna-jii-shagymdanady/">Қазақстандықтар қандай қызметтің сапасына жиі шағымданады</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Өңдеу өнеркәсібі: бес жылда өндіріс көлемі қалай өзгерді</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/ondeu-onerkasibi-bes-jylda-ondiris-kolemi-qalai-ozgerdi/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Сауыр Шәйкенов]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 09 Nov 2026 18:59:11 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[Қазақстан]]></category>
		<category><![CDATA[өңдеу өнеркәсібі]]></category>
		<category><![CDATA[экономика]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=49012</guid>

					<description><![CDATA[<p>2021 жылы өңдеу өнеркәсібінде 17,1 трлн теңгенің өнімі өндірілді. 2022 жылы бұл көрсеткіш 21,2 трлн теңгеге, 2023 жылы 22 трлн теңгеге, 2024 жылы 25,1 трлн теңгеге жетті. 2025 жылы өндіріс көлемі 30,7 трлн теңгеден асты. Осылайша, бес жылда ақшалай есептегі өндіріс көлемі шамамен 1,8 есе ұлғайды, деп хабарлайды Tizgin.kz. Бірақ бұл өсімнің бәрін өндіріс көлемінің &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/ondeu-onerkasibi-bes-jylda-ondiris-kolemi-qalai-ozgerdi/">Өңдеу өнеркәсібі: бес жылда өндіріс көлемі қалай өзгерді</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>2021 жылы өңдеу өнеркәсібінде 17,1 трлн теңгенің өнімі өндірілді. 2022 жылы бұл көрсеткіш 21,2 трлн теңгеге, 2023 жылы 22 трлн теңгеге, 2024 жылы 25,1 трлн теңгеге жетті. 2025 жылы өндіріс көлемі 30,7 трлн теңгеден асты. Осылайша, бес жылда ақшалай есептегі өндіріс көлемі шамамен 1,8 есе ұлғайды, деп хабарлайды <a href="http://tizgin.kz./">Tizgin.kz.</a></strong></p>
<p>Бірақ бұл өсімнің бәрін өндіріс көлемінің нақты ұлғаюы деп қабылдауға болмайды. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, өңдеу өнеркәсібінің нақты көлем индексі 2021 жылы 104,7 пайыз, 2022 жылы 103,6 пайыз, 2023 жылы 104 пайыз, 2024 жылы 106,9 пайыз болды. 2025 жылы көрсеткіш 107,1 пайызға жетті. Яғни соңғы бес жылда өндіріс жыл сайын өскен, ал ең жоғары өсім 2025 жылы тіркелді.</p>
<h2>Өсімнің негізгі көздері</h2>
<p>Өңдеу өнеркәсібінің құрылымында металлургияның үлесі басым. 2024 жылы осы салада 9,9 трлн теңгенің өнімі өндіріліп, жалпы өңдеу өндірісінің шамамен 39,4 пайызына жетті. Машина жасау 4,8 трлн теңгемен екінші орында болды. Одан кейін азық-түлік өндірісі – 3,3 трлн, мұнай өңдеу – 1,3 трлн, химия өнеркәсібі – 1,2 трлн теңге. Бұл құрылым Қазақстан өңдеу өнеркәсібінің әлі де металлургияға едәуір тәуелді екенін көрсетеді.</p>
<p>2025 жылы өсім бірқатар бағытта жеделдеді. Дайын металл бұйымдарын өндіру 27,5 пайыз, резеңке және пластмасса бұйымдары 13,2 пайыз, машина жасау 12,6 пайыз, химия өнеркәсібі 10,5 пайыз өсті. Металлургиядағы өсім 1,2 пайызбен шектелді. Демек, былтырғы өсім тек дәстүрлі металл өндірісіне емес, машина жасау мен басқа да өңдеу бағыттарына сүйенді.</p>
<p>2026 жылдың қаңтар-қыркүйегінде өңдеу өнеркәсібінде 24,16 трлн теңгенің өнімі өндірілді. Нақты көлем индексі былтырғы осы кезеңмен салыстырғанда 108,6 пайыз болды. Машина жасау 22,8 пайыз, химия өнеркәсібі 23,4 пайыз, фармацевтика 30,9 пайыз, дайын металл бұйымдарын өндіру 34,8 пайыз өсті. Ал өңдеу өнеркәсібінің жалпы өнеркәсіп өндірісіндегі үлесі 46,5 пайыз болды.</p>
<p><strong>Белгілі сарапшы Расул Рысмамбетовтің</strong> айтуынша, өнеркәсіп саласында оң өзгеріс бар. Бірақ ол өзгерістер экономиканы толық өзгерту үшін әлі уақыт керек.</p>
<figure id="attachment_49013" aria-describedby="caption-attachment-49013" style="width: 1280px" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49013" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/flthn700ujwj852qbopd63p1viqzxmfogv4vdga2_optimized.webp" alt="" width="1280" height="720" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/flthn700ujwj852qbopd63p1viqzxmfogv4vdga2_optimized.webp 1280w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/flthn700ujwj852qbopd63p1viqzxmfogv4vdga2_optimized-300x169.webp 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/flthn700ujwj852qbopd63p1viqzxmfogv4vdga2_optimized-1024x576.webp 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/flthn700ujwj852qbopd63p1viqzxmfogv4vdga2_optimized-768x432.webp 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/flthn700ujwj852qbopd63p1viqzxmfogv4vdga2_optimized-390x220.webp 390w" sizes="auto, (max-width: 1280px) 100vw, 1280px" /><figcaption id="caption-attachment-49013" class="wp-caption-text">Расул Рысмамбетовтің Facebook парақшасынан</figcaption></figure>
<blockquote class="quote-light"><p>&#8220;Экспорт құрылымында күрделі өнімдердің үлесі шикізаттан басым болуы керек. Таза экспорттық нәтижені де есепке алу қажет. Яғни зауыттың қанша өнім шығарғанына ғана емес, шетелге сатқан тауары импорттаған өнімінен қаншалықты көп екеніне де қарау керек&#8221;, &#8211; дейді ол.</p></blockquote>
<h2>Қосылған құны жоғары өнім шығаратын зауыттар көбейіп келеді</h2>
<p>Қазақстанда өңдеу өнеркәсібінің дамуын дайын өнім шығаратын кәсіпорындардың көбеюінен де байқауға болады. Соңғы бес жылда машина жасау саласының өндіріс көлемі ақшалай есеппен 2,5 есе өсті. 2024 жылдың өзінде бұл көрсеткіш 4,6 трлн теңгеден асты. Бірақ бұл жерде бағаның өзгеруі де ақшалай көлемге әсер етеді. Ал нақты өндіріс көлемі 2020 жылмен салыстырғанда 90,4 пайызға ұлғайған.</p>
<p>Машина жасау саласындағы өзгеріс көлік құрастырумен шектелмейді. Теміржол техникасы, ауыл шаруашылығы машиналары, электр жабдықтары, мұнай-газ саласына арналған құрылғылар шығаратын кәсіпорындар да бар. 2025 жылы саладағы нақты өндіріс көлемі тағы 12,6 пайызөсті. Бұл – машина жасау өндірісінің жалпы өңдеу өнеркәсібінен жылдамырақ дамып келе жатқанын көрсететін дерек.</p>
<p>Мұнай-газ химиясында да жаңа өндіріс пайда болды. Атырау облысындағы KPI кешені 2022 жылы іске қосылып, Қазақстанда полипропилен өндіруді жолға қойды. Зауыт 2024 жылы шамамен 250 мың тонна, 2025 жылы 377 мың тонна өнім шығарған.</p>
<p>2025 жылы тамақ өнімдерін өндірудің нақты көлемі алдыңғы жылмен салыстырғанда 8,4 пайыз артты. Бұл салаға ет пен сүт өнімдерін, ұн-жарма, өсімдік майы, кондитерлік өнімдер мен дайын тағамдар шығаратын кәсіпорындар кіреді.</p>
<figure id="attachment_49014" aria-describedby="caption-attachment-49014" style="width: 1600px" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" class="size-full wp-image-49014" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/f87fdc89-e0a2-480a-9fe2-d4d00fe733b4.jpg" alt="" width="1600" height="900" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/f87fdc89-e0a2-480a-9fe2-d4d00fe733b4.jpg 1600w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/f87fdc89-e0a2-480a-9fe2-d4d00fe733b4-300x169.jpg 300w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/f87fdc89-e0a2-480a-9fe2-d4d00fe733b4-1024x576.jpg 1024w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/f87fdc89-e0a2-480a-9fe2-d4d00fe733b4-768x432.jpg 768w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/f87fdc89-e0a2-480a-9fe2-d4d00fe733b4-1536x864.jpg 1536w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/f87fdc89-e0a2-480a-9fe2-d4d00fe733b4-390x220.jpg 390w" sizes="auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px" /><figcaption id="caption-attachment-49014" class="wp-caption-text">Инфокесте: AI/Tizgin.kz</figcaption></figure>
<p>Жеңіл өнеркәсіпте нәтиже әзірге әлдеқайда баяу. 2024 жылы тоқыма, киім және былғары бұйымдарын қоса есептегендегі өндіріс көлемі 211,6 млрд теңге болды. Ал 2025 жылы 259,5 млрд теңгеге жетті. Соның ішінде киім өндірісінің көлемі шамамен 84 млрд теңге болған. Дегенмен, нарықтағы отандық өнімнің үлесі 2025 жылы 8,1 пайыз ғана.</p>
<p>Тұрмыстық техника өндірісінде де жергілікті құрастыру желілері кеңейіп келеді. Қарағанды облысының Саран қаласындағы Silk Road Electronics зауыты 2024 жылы теледидар мен кір жуғыш машинаны қоса алғанда 181 мыңнан астам өнім шығарған. 2025 жылдың алғашқы жартысында өндіріс көлемі 97 мың данаға жетті. Алматыдағы тұрмыстық техника зауытының өнім көлемі де бір жылда 8 мыңнан 27 мың данаға дейін өскен.</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/ondeu-onerkasibi-bes-jylda-ondiris-kolemi-qalai-ozgerdi/">Өңдеу өнеркәсібі: бес жылда өндіріс көлемі қалай өзгерді</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Мемлекеттік рәміздерге құрметті заң арқылы қалыптастыруға бола ма</title>
		<link>https://tizgin.kz/kk/memlekettik-ramizderge-qurmetti-zan-arqyly-qalypstastyruga-bola-ma/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Нұрай Әкіремхан]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 09 Nov 2026 11:49:08 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[TOP-1]]></category>
		<category><![CDATA[Сараптама]]></category>
		<category><![CDATA[заң]]></category>
		<category><![CDATA[Қазақстан]]></category>
		<category><![CDATA[мемлекеттік рәміздер]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://tizgin.kz/?p=48947</guid>

					<description><![CDATA[<p>Биыл Жетісу облысының тұрғыны Данияр Бейісқали қоқыс арасынан тауып алған мемлекеттік елтаңбаны үйінің қабырғасына іліп қойғаны үшін 216 250 теңге айыппұл төледі. Дегенмен елде туды үйдің балконына ілуге рұқсат беретін заң бар. Ендеше, ту мен елтаңбаны қолдану тәртібі қандай? Tizgin.kz редакциясы Қазақстандағы талаптарды түсіндіріп, өзге елдердің рәміздерін қалай қорғайтынын саралап көрді. Туды таптап, Елтаңбаны қоқысқа &#8230;</p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/memlekettik-ramizderge-qurmetti-zan-arqyly-qalypstastyruga-bola-ma/">Мемлекеттік рәміздерге құрметті заң арқылы қалыптастыруға бола ма</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Биыл </strong><strong>Жетісу облысының тұрғыны Данияр Бейісқали қоқыс арасынан тауып алған мемлекеттік елтаңбаны үйінің қабырғасына іліп қойғаны үшін 216 250 теңге айыппұл төледі. </strong><strong>Дегенмен елде</strong><strong> туды үйдің балконына ілуге рұқсат б</strong><strong>еретін заң бар</strong><strong>. Ендеше, ту мен елтаңбаны қолдану тәртібі </strong><strong>қандай</strong><strong>? <a href="http://Tizgin.kz">Tizgin.kz</a> редакциясы Қазақстандағы талаптарды түсіндіріп, өзге елдердің рәміздерін қалай қорғайтынын саралап көрді.</strong></p>
<h2><strong>Туды таптап, Елтаңбаны қоқысқа лақтырған</strong></h2>
<p>2022 жылдың мамырында Алматыдағы Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында «Ирина Кайратовна» тобы мен рэпер Shiza бірге өнер көрсетті. Концерттен кейін рэпердің мемлекеттік туды қолына орап, сахнада былапыт сөз айтқан кадрлары тарады. Көпшіліктің сынынан кейін Shiza кешірім сұрап, туды қорлағысы келмегенін алға тартты.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter wp-image-48956 " src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21254578754.jpg" alt="" width="646" height="361" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21254578754.jpg 598w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/21254578754-300x168.jpg 300w" sizes="auto, (max-width: 646px) 100vw, 646px" /></p>
<p>Сол жылдың 26 маусымында Алматыда көк тудың ішіне қоқыс салып, жүк көлігіне тиелгені көрінетін тағы бір видео тарады. Видео авторының айтуынша, оқиға Жетісу ауданындағы сенбілік кезінде болған. Аумақты тазалаған адамдар туды қоқыс қабының орнына пайдаланған. Кейін құқық қорғау органдары оларды жауапқа тартты.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter wp-image-48957" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/121323656.png" alt="" width="590" height="342" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/121323656.png 438w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/121323656-300x174.png 300w" sizes="auto, (max-width: 590px) 100vw, 590px" /></p>
<p>2025 жылы наурызда Атырауда төрт әйелдің бетіне арабша жазуы бар көк туды ұстап тұрған суреті жарияланды. Сурет мұз сарайында түсірілген болуы мүмкін. Облыстық полиция департаменті бұл дерек бойынша қылмыстық іс қозғалғанын хабарлады.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter size-full wp-image-48958" src="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/7879865.jpg" alt="" width="612" height="500" srcset="https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/7879865.jpg 612w, https://tizgin.kz/wp-content/uploads/2026/11/7879865-300x245.jpg 300w" sizes="auto, (max-width: 612px) 100vw, 612px" /></p>
<h2><strong>Туды үйге ілуге бола ма</strong></h2>
<p>Тәуелсіз Қазақстанның туы мен елтаңбасы 1992 жылғы 4 маусымда бекітілді. «Менің Қазақстаным» әнұраны 2006 жылы қабылданды. Ал үш рәміздің сипаттамасы мен қолданылу тәртібін айқындайтын «Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері туралы» Конституциялық заң 2007 жылғы 4 маусымда қабылданды.</p>
<p>Азаматтар мемлекеттік туды үйінің қабырғасына немесе балконына іле алады. Биыл Үкімет оны орналастыру тәртібін тағы нақтылады. Туды балконға ілгенде 45 градус бұрышпен, жерден кемінде үш метр биіктікке орнату қажет. Тудың матасы таза, бүтін, өңі кетпеген болуға тиіс. Оны тігінен ілгенде ұлттық өрнегі жоғары қарап тұрады. Ту жерге, еденге немесе суға тимеуі керек. Туды көлік салонына да ілуге болады.</p>
<p>Дегенмен мемлекеттік туды жарнамаға пайдалануға, одан киім, перде, дастарқан немесе төсеніш жасауға тыйым салынған. Қазақстанның атынан бақ сынайтын спортшылар жейдесіне тудың бейнесін тіктіре алады. Ал жарыстарда Қазақстан туы өзге елдердің туларымен қатар көтеріліп, көлемі олардан кіші болмауға тиіс. Әнұран көпшілік алдында орындалғанда жұрт орнынан тұрады, ал Қазақстан азаматтары оң қолын жүрек тұсына қояды.</p>
<p>Туды немесе елтаңбаны орнату талабын бұзған жеке тұлғаға Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 458-бабы бойынша ескерту жасалады немесе 5 АЕК көлемінде айыппұл салынады. 2026 жылы бұл 21625 теңгеге тең. Ал ту мен елтаңбаны немесе олардың бейнесін заңсыз пайдаланғаны, әнұранды орындау кезінде заң талабын бұзғаны үшін 50 АЕК, яғни 216250 теңге айыппұл көзделген. Рәмізді міндетті түрде пайдалану керек жерде оны қолданбаған лауазымды адамға да осы мөлшерде айыппұл салынады.</p>
<h2><strong>Өзге елдер рәміздерін қалай қорғайды</strong></h2>
<p>Біріккен Араб Әмірліктерінде мемлекеттік туды жұрт алдында қорлағандар <strong>10 жылдан 25 жылға дейін бас бостандығынан </strong><strong>айырылып</strong><strong>, кемінде 500 мың дирхам айыппұл </strong><strong>төлейді</strong>. Федералдық заң бұл әрекетті мемлекет қауіпсіздігіне қарсы қылмыс деп таниды. Аталған бап Әмірліктердің өз туымен қатар өзге мемлекет рәміздерін де қорғайды.</p>
<p><strong>Оңтүстік Корея</strong><strong>ның </strong>Қылмыстық кодексінң 105-бабына сәйкес, елді қорлау мақсатымен мемлекеттік туды немесе елтаңбаны бүлдірген, орнынан алып тастаған не былғаған адам бес жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Бапта 7 миллион вонға дейін айыппұл салу да көзделген.</p>
<p><strong>Үндістанда </strong>тудың қызғылт сары жолағын қасақана төмен қаратып ілу немесе туды әдейі аласа жерге орнату оны құрметтемеуге жатады. Туды көпшілік алдында қорлағаны үшін үш жылға дейін бас бостандығынан айыру, айыппұл салу немесе екі жазаны қатар қолдану көзделген. Әнұранды орындауға кедергі келтіргендерге де осындай жаза қарастырылған.</p>
<p><strong>Германияда </strong><strong>алаңда</strong><strong> ілінген туды жұлып алудың өзі қылмыстық жауап</strong><strong>кершілікке </strong><strong>әкелуі мүмкін.</strong> Қылмыстық кодекстің 90a параграфы Германияның немесе оның федералдық жерлерінің туын, елтаңбасын, әнұранын жария түрде қорлағаны үшін айыппұл немесе үш жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасын көздейді.</p>
<p>Қазақстанда мемлекеттік рәміздерді қорлағаны үшін бас бостандығынан айырудың ең ұзақ мерзімі <strong>екі жыл</strong>. Сот айыппұл, түзету немесе қоғамдық жұмыс, бас бостандығынан айыру жазасының бірін тағайындай алады.</p>
<p>Қазақстанда мемлекеттік рәмізді қорлау Қылмыстық кодекстің 372-бабы бойынша қаралады. Бұл жағдайда сот 3 мың АЕК-ке дейін айыппұл, түзеу жұмыстары, 900 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс, екі жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе сол мерзімге бас бостандығынан айыру жазасының бірін тағайындай алады.</p>
<p style="text-align: right;"><em><strong>Авторы Дария Ғұмар</strong></em></p>
<p>Сообщение <a href="https://tizgin.kz/kk/memlekettik-ramizderge-qurmetti-zan-arqyly-qalypstastyruga-bola-ma/">Мемлекеттік рәміздерге құрметті заң арқылы қалыптастыруға бола ма</a> появились сначала на <a href="https://tizgin.kz/kk">Tizgin kz</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
