TOP-2ЖаңалықтарПсихология

Есею неге қиын: Моцарттың «Дон Жуанына» психоаналитикалық көзқарас

Адамның денесі жетілгенімен, өзгені сүйе білуі, жауапкершілікті қабылдауы және жақын қарым-қатынас құруы бірден қалыптаспайды. Еркіндікке ұмтылған адам кейде тәуелділіктен қорқып, өз мүмкіндігінің шектеулі екенін мойындағысы келмейді. Мишель Венсан «Жасөспірім шақтағы дерт» кітабының «XVIII ғасырдың жасөспірімі. Моцарттың «Дон Жуаны» бөлімінде осы қайшылықтарды опера кейіпкерлері арқылы қарастырады. Tizgin.kz бөлімнің негізгі ойларына қазақша шолу ұсынады.

Қалаудың күшті болуы – сүйе білудің белгісі ме

Коллаж: AI/Tizgin.kz

Жасөспірімдік кезең адамзат тарихында үнемі болған ба? Әлде балалық пен ересектіктің арасындағы бұл аралық қоғам дамуының белгілі бір сатысында ғана қалыптасты ма? Автор талдауын осындай сұрақтан бастайды.

Бөлімде тарихшы Филипп Арьестің көзқарасы сөз болады. Білім беру жүйесінің дамуы, еңбек қатынастарының өзгеруі және балаларды қорғауға бағытталған заңдар жас адамның ересектер өміріне бірден араласпай, оқып, дайындалып, өз орнын іздеуіне мүмкіндік берген. Қоғамның жасөспірімге жеке әлеуметтік мәртебе беруі мен адамның ішкі өзгерістері – екі бөлек мәселе. Белгілі бір дәуірде жасөспірімдік шақ арнайы кезең ретінде танылмаса да, адамның өз болмысын іздеуі, ата-анасына көзқарасының өзгеруі және дербестікке ұмтылуы болмаған деп айту қиын.

Венсан осы ойды Моцарттың «Дон Жуаны» арқылы тарқатады. Ол кейіпкерден жасөспірімдіктің соңғы кезеңіне тән ішкі қайшылықтарды көреді. Мұнда Дон Жуанның нақты жасы емес, оның өз тілегіне және өзге адамға қатынасы маңызды.

Дон Жуан үнемі жаңа ләззат іздеп, қалағанына жетуге ұмтылады, бірақ қарсы алдындағы адамның сезімі, таңдауы мен шекарасы оны әрдайым тоқтата бермейді. Өзгенің қарсылығы кейде мойындауға тиіс шешім емес, жеңіп өтуге болатын кедергі ретінде қабылданады.

Осыдан бөлімнің өзекті сұрағы туындайды: адам өзгені сүйе ме, әлде оның ықыласы арқылы өзінің тартымдылығын, күшін және құндылығын сезінгісі келе ме? Автордың пайымдауынша, Дон Жуанның тынымсыз ізденісі оның жақындық орнатуға дайын екенін білдірмейді. Құмарлықтың күшті болуы мен басқа адамды дербес тұлға ретінде қабылдап, онымен байланыс құра білу арасында үлкен айырмашылық бар.

Бір сахнадағы кейіпкерлер – бір адамның ішкі тартысы

Коллаж: AI/Tizgin.kz

Венсан операны бір адамның түсі тәрізді қарастыруды ұсынады. Мұндай оқылымда сахнадағы кейіпкерлер дербес тұлғалар болумен қатар, адамның ішкі дүниесіндегі әртүрлі күштерді бейнелей алады.

Дон Жуан, Лепорелло, Эльвира және Командор арасындағы қатынастар осы тұрғыдан ішкі тартысқа ұқсайды: бір қыры ләззатқа ұмтылса, екіншісі қауіптенеді, үшіншісі сүйіспеншілікті аңсайды, тағы бірі айыптап, жазалаумен қорқытады.

Дон Жуанның қызметшісі Лепорелло қожайынына шағымданады, оның әрекеттерінен қорқады, кейде кеткісі келеді. Соған қарамастан, жанында қалып, оның істеріне араласа береді. Автор бұл байланысты тікелей қанағаттануға ұмтылыс пен қауіп-қатерді ескеруге мәжбүр психикалық бөліктің арақатынасы ретінде түсіндіреді.

Бұл бейне жасөспірімдік шақтағы таныс қайшылықты ашады. Жас адам дербестігін жариялағанымен, әлі де сүйенішке мұқтаж болуы мүмкін. Сырттай батыл, тіпті өктем көрінетін мінездің жанында қорқыныш пен әлсіздік қатар өмір сүреді.

Эльвираның сезімдері де біркелкі емес. Ол Дон Жуанға ашуланады, аяушылық танытады, оның өзгеруінен үміттенеді. Сүйіспеншілік пен реніш бірін-бірі толық ығыстырып шығармайды.

Венсан Эльвираны кейіпкердің ішкі әйелдік қыры ретінде оқиды. Бұл – автордың психоаналитикалық түсіндіруі. Осы оқылымда Эльвира Дон Жуанның өзі мойындай бермейтін жақындыққа, сүйікті болуға деген қажеттілігін де аңғартады. Ал Командордың тас мүсіні ішкі жазалаушы күшпен байланыстырылады. Автор одан өзін жоюға бағытталған ұмтылыстың көрінісін байқайды. Бұл тұста жауапкершілікті сезіну мен өзін аяусыз жазалаудың айырмасы алға шығады.

Адам өз әрекетінің салдарын мойындай алады. Бірақ ішкі айыптау тым қатал болғанда, қателікті түсініп, түзетуге ұмтылудың орнына өзін тұтас жоққа шығаруы мүмкін. Операны осылай оқу – шығарманың жалғыз түсіндірмесі емес. Ол адамның ішкі қайшылықтарын өнер арқылы ұғынуға мүмкіндік береді. Кейіпкердің жан дүниесін түсіндіру оның зорлықшыл әрекеттерін ақтамайды.

Есею – бөлек адам екенін мойындау

Коллаж: AI/Tizgin.kz

Венсан жасөспірімдік өзгерістерді үш психикалық ұстаным арқылы сипаттайды. Бұларды әр адам міндетті түрде бірінен кейін бірін өтетін қатаң сатылар деп қабылдамаған жөн.

Алғашқысы – жыныстық жетілу кезіндегі аласапыран. Дене өзгеріп, құмарлық күшейеді, бұрынғы тепе-теңдік бұзылады. Жас адам өзіне таныс қалпынан алыстап, жаңа сезімдерімен өмір сүруді үйренеді.

Екіншісі – орталық нарциссистік ұстаным. Бұл кезде адамның назары өзінің кім екеніне, қаншалықты құнды екеніне және өзгелерге қалай көрінетініне көбірек ауады. Бұрын ата-анаға бағытталған сезімдік қуаттың бір бөлігі өз «Меніне» ауысады. Мұндағы нарциссизм тек өзімшілдікті білдірмейді. Әңгіме бұрынғы тіректерінен алыстап, өз болмысын қайта құрауға тырысқан адам туралы. Сондықтан өзіне сену мен өзіне күмәндану қатар жүруі мүмкін.

Үшіншісі – өзгені қайта ашу. Адам жақынын тек өз қажеттілігін өтейтін тұлға ретінде қабылдаудан алыстап, оның дербес қалауы, таңдауы және өмірі бар екенін мойындай бастайды. Өзгенің бізден бөлек екенін қабылдау өзара қарым-қатынас құруға мүмкіндік береді.

Бұл өзгеріс ата-анаға деген көзқарастан да байқалады. Бала кезінде бәрін білетін, бәрінен қорғайтын болып көрінген адамдардың әлсіздігі мен шектеулері ашылады. Бұрынғы мінсіз бейненің шайқалуы ренішке, көңіл қалуға, кейде ата-ананың пікірін түгел құнсыздандыруға әкелуі мүмкін, алайда оларды жоққа шығару адамның бірден дербес болғанын білдірмейді. Психикалық есею ата-ананың да өз өмірі мен қайшылығы бар екенін қабылдап, сонымен бірге өз жолыңды құра білуді қамтиды.

Автор үшін операның Дон Жуан жоғалғаннан кейін де жалғасуы мәнді. Қалған кейіпкерлердің тіршілігі тоқтамайды: олар болашағын сөз етіп, күнделікті өміріне оралады. Психоаналитикалық оқылымда бұл бұрынғы болмыс шайқалғаннан кейін өмірді қайта құру мүмкіндігін білдіреді.

Адам бәріне қол жеткізе алмайтынын мойындағанымен, сүю, еңбек ету және байланыс орнату мүмкіндігін жоғалтпайды. Керісінше, өз қалауы мен өзгенің шекарасын қатар ескеруге үйренеді. Осы тұрғыдан Дон Жуан бейнесі оқырманды өз еркіндігі туралы ойлануға жетелейді: еркін болу – қалағаныңды шексіз алу ма, әлде өз тілегіңе жауап беріп, басқа адамның таңдауына да орын қалдыра білу ме?

Бұл мақала Мишель Венсанның «Жасөспірім шақтағы дерт» кітабындағы «XVIII ғасырдың жасөспірімі. Моцарттың “Дон Жуаны» бөлімі туралы ұсынылған мәтін негізінде әзірленді.

Кітаптың басқа бөлімдері

Еске салсақ, бұған дейін жасөспіріммен терапия өткізудегі мақсат – диагноз қою емес, түсіну екені туралы жаздық.

Сондай-ақ, психоаналитик Мишель Венсанның «Жасөспірім шақтың дерті» кітабы бойынша жасөспірімдерді психологиялық тұрғыда емдеудің ерекше тәсіліне тоқталып өттік.

Сонымен қатар, аталған кітап бойынша балаға мінсіз ата-ана емес, «жеткілікті жақсы» ата-ана керек екенін түсіндірдік.

Сондай-ақ, әке бейнесі баланың психикасына қалай әсер ететіні туралы жаздық.

Мына сілтемеге өтіп, жасөспірім психикасында қандай өзгерістер жүретіні туралы оқыңыз.

«Кеше ғана тілалғыш еді»: жасөспірім неге аяқ астынан өзгеріп кетеді» деген бөлімін де оқи отырыңыз.

Зарина Қаһарман

Зарина Қаһарман – журналист, Tizgin.kz ақпарат-сараптама порталының тілшісі. Журналистика саласында 10 жылдан аса тәжірибесі бар. Еңбек жолын Өскемендегі облыстық «Менің өлкем» жекеменшік газетінде тілші болып бастап, 2018 жылы Baq.kz ақпараттық порталында, 2019 жылы «ҚазАқпарат» халықаралық ақпараттық агенттігінде тілші қызметін атқарған. Журналистикадан бөлек, кейінгі жылдары психоанализ саласында кеңесші қызметімен айналысады.
Back to top button