Рұқсат сұрау, балағат сөзге жаза, балаларға тыйым: елде интернетті бақылау күшейе түседі
Қазақстанда 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуіне тыйым салу, бес мыңнан астам жазылушысы бар аккаунттарды сәйкестендіру және интернетте балағат сөз қолданғаны үшін әкімшілік жауапкершілік енгізу ұсынылды. Тиісті заңнамаларға өзгерістерді Мәдениет және ақпарат министрі Арман Қырықбаев Құрылтай отырысында ұсынды, деп хабарлайды Tizgin.kz.
Министр онлайн-платформалар мен масс-медиа саласын реттеуге бағытталған екі заң жобасын бірінші оқылымда таныстырды. Құжаттар әлеуметтік желілердің жауапкершілігін арттыруды, балаларды зиянды ақпараттан қорғауды және азаматтардың цифрлық кеңістіктегі құқықтарын қамтамасыз етуді көздейді.
Ұсынылып отырған заң жобасындағы ең маңызды өзгерістердің бірі – 16 жасқа толмаған балалардың онлайн-платформаларда тіркелуіне тыйым салу. Министрдің айтуынша, қазір кәмелетке толмағандардың интернеттегі зиянды және деструктивті контентке қол жеткізуі іс жүзінде шектелмеген. Сондықтан әлеуметтік желілерге пайдаланушылардың жасын тексеру міндетін жүктеу ұсынылады. Алайда бұл шектеу барлық интернет-сервиске бірдей қолданылмайды. Атап айтқанда, балалардың ата-аналарымен, мұғалімдерімен және өзге адамдармен байланысуына арналған мессенджерлерге тыйым салынбайды. Демек, ұсыныс қабылданған жағдайда балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуі шектелгенімен, хабар алмасу сервистерін пайдалану мүмкіндігі сақталады.
Бес мыңнан астам жазылушысы бар аккаунттарға талап
Жаңа заң жобасында бес мыңнан астам жазылушысы бар пайдаланушылар мен жария қауымдастықтарды сәйкестендіру тетігі қарастырылған. Бұл талап ірі аудиториясы бар аккаунттар мен қауымдастықтардың жауапкершілігін арттыруға бағытталған.
Сонымен қатар Қазақстан аумағында жұмыс істейтін онлайн-платформаларға заңды тұлға нысанындағы өкілдіктерін ашу талабын бекіту ұсынылады. Платформа иелері мен олардың өкілдіктері заңға қайшы материалдарды, сондай-ақ балаларға қатысты кибербуллинг деп танылған ақпаратты жою жөніндегі уәкілетті органның нұсқамаларын орындауға міндетті болады. Талап орындалмаған жағдайда әкімшілік жауапкершілік қарастырылады.
Министр келтірген дерекке сәйкес, 2026 жылдың алғашқы он айында онлайн-платформалардан заңға қайшы 128,5 мың материал анықталған. Алайда соның тек 70 пайызы ғана өшірілген. Үкімет бұл көрсеткішті платформалардың қолданыстағы заң талаптарын толық орындамай отырғанының бір дәлелі ретінде қарастырады.
Әлеуметтік желіде балағат сөз жазғандар жазалана ма
Заң жобасында масс-медиа мен онлайн-платформаларда балағат сөз қолданғаны, сондай-ақ платформалар арқылы жала жапқаны үшін әкімшілік жауапкершілік енгізу ұсынылады.
Бұдан бөлек, азаматтың ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару тәртібі нақтыланбақ. Егер мұндай ақпарат әлеуметтік желіде жарияланса, оны теріске шығару да сол ақпарат көзінде орналастырылуы тиіс. Бұл өзгерістер интернетте таралған жалған немесе адамның беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерге қатысты азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған.
Біреудің суретін рұқсатсыз пайдалануға бола ма
Ұсынылып отырған түзетулерде адамның фото және бейнежазбаларын оның келісімінсіз пайдалану шарттары да нақтыланады. Ашық дереккөздерде жарияланған адамның фото немесе бейнебейнесін келісімінсіз пайдалануға, егер сол адам оларды одан әрі қолдануға тыйым салмаған болса ғана жол беріледі.
Сонымен бірге адамның жеке және отбасылық өміріне қатысты мәліметтер мен бейнелер оның қызметтік ісіне жатпайтыны заңнамалық тұрғыдан бекітілмек. Бұл норма “азаматтардың жеке өміріне қол сұғылмауын қамтамасыз етуге бағытталған”.
Онлайн-кинотеатрлар мен мемлекеттік органдарға қандай талап қойылады
Заң жобасында онлайн-кинотеатрлар мен аудиовизуалды платформалардың қызметін реттеу де қарастырылған. Атап айтқанда, аудиовизуалды платформалар арқылы теле- және радиоарналарды тарату лицензия негізінде жүзеге асырылмақ. Ал онлайн-кинотеатрлар Қазақстан аумағында заңды өкілін айқындауға міндетті болады.
Бұдан бөлек, мемлекеттік органдардың ресми жауаптарын бұқаралық ақпарат құралдарында жариялаған кезде арнайы белгі қою ұсынылады. Бұл мемлекеттік органның ресми ұстанымы мен журналист дайындаған материалдың мазмұнын ажыратуға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ интернетте білім беру курстарын ұсынатын тұлғалардың тиісті білімі туралы және оккульттік қызметтердің сипаты жөніндегі ақпараттың ашықтығын қамтамасыз ету көзделген. Мұндай талаптар азаматтардың ұсынылатын қызмет туралы толық ақпарат алуына жағдай жасауға бағытталған.
Жаңа талаптар қашан күшіне енеді
Әзірге аталған өзгерістер заң жобасы деңгейінде қарастырылып жатыр. Арман Қырықбаев 18 қарашада Құрылтай депутаттарынан онлайн-платформалар мен масс-медиа саласына қатысты екі заң жобасын бірінші оқылымда қолдауды сұрады. Министрдің айтуынша, ұсынылған өзгерістер мемлекет пен ірі интернет-платформалар арасындағы өзара іс-қимылды күшейтіп, заң талаптарын орындамағаны үшін жауапкершілікті арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар заң жобаларын іске асыру республикалық бюджеттен қосымша шығын талап етпейді.
Осылайша, ұсыныстар қабылданса, Қазақстанда әлеуметтік желілердің қызметіне, балалардың онлайн-платформаларға тіркелуіне, интернеттегі жарияланымдардың мазмұнына және цифрлық кеңістікте азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты жаңа талаптар енгізіледі. Алайда олардың нақты қашан қолданысқа енетіні заң жобаларының қабылдануына байланысты.