TOP-1ГеосаясатСараптама

Үш алпауыттың үлкен ойыны: Трамп, Путин мен Си Цзиньпин қандай мәмілеге келуі мүмкін

19 қарашада Қытайда АҚШ президенті Дональд Трамп, Ресей басшысы Владимир Путин және Қытай төрағасы Си Цзиньпин кездесуі мүмкін деген ақпарат тарады. Егер мұндай саммит шынымен өтсе, ол кейінгі жылдардағы ең маңызды геосаяси оқиғалардың біріне айналуы ықтимал. Өйткені әңгіме Украинадағы соғыстың тағдырымен ғана шектелмейді. Тайвань мәселесі, ядролық қауіпсіздік, әлемдік сауда, санкциялар және халықаралық ықпал аймақтары да келіссөздің ықтимал күн тәртібіне енуі мүмкін. Алайда бұл ақпарат қаншалықты шындыққа жанасады? Үш державаның басшылары бір үстел басына жиналса, әлемдік саясатта не өзгеруі мүмкін? Tizgin.kz халықаралық саясаттағы негізгі қайшылықтар мен ықтимал сценарийлерді саралады.

Үш державаның кездесуі: шын ақпарат па, әлде геосаяси болжам ба

19 қарашада Қытайда Дональд Трамп, Владимир Путин және Си Цзиньпин кездеседі деген ақпараттың өзі әлемдік саясат тұрғысынан назар аударуға тұрарлық. Алайда мұндай деңгейдегі саммит туралы мәліметті ресми расталған дипломатиялық оқиға ретінде қабылдау үшін Ақ үйдің, Кремльдің немесе Қытай Сыртқы істер министрлігінің нақты хабарламасы қажет. Қазіргі қолда бар мәліметтер бұл кездесудің күні, орны, форматы мен күн тәртібі ресми бекітілгенін дәлелдеуге жеткіліксіз. Сондықтан 19 қарашадағы саммитті әзірге расталмаған ақпарат ретінде қарастырған жөн.

Мәселенің маңыздылығы кездесу туралы хабардың шындыққа айналуында ғана емес. Вашингтон, Мәскеу және Бейжіңнің бір үстел басына жиналу ықтималдығының өзі қазіргі халықаралық қатынастардың қаншалықты күрделі кезеңге аяқ басқанын көрсетеді. АҚШ әлемдегі жетекші әскери және қаржылық держава мәртебесін сақтауға ұмтылса, Қытай экономикалық және технологиялық ықпалын кеңейтуді көздейді. Ал Ресей Украинадағы соғыс пен Батыстың санкциялық қысымы жағдайында өзінің жаһандық саяси салмағын сақтап қалуға тырысып келеді.

Бұл үш мемлекет әлемдік қауіпсіздік архитектурасына тікелей ықпал етеді. АҚШ пен Ресей стратегиялық ядролық қарудың негізгі бөлігін иеленсе, Қытай ядролық әлеуетін ұлғайтып жатыр. Үшеуі де БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшелері. Сондықтан олардың арасындағы кез келген келісім немесе келіспеушілік Еуропадан Азияға, Таяу Шығыстан Орталық Азияға дейінгі халықаралық қатынастарға әсер етуі мүмкін.

Мұндай ықтимал кездесуді 1945 жылғы Ялта конференциясымен салыстырудың себебі де осында. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға жақындағанда АҚШ президенті Франклин Рузвельт, Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль және Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин Қырымдағы Ялта қаласында бас қосты. 1945 жылғы 4-11 ақпан аралығында өткен конференцияда соғыстан кейінгі Германияның тағдыры, Еуропадағы саяси құрылым, Польша мәселесі, Біріккен Ұлттар Ұйымының болашағы және Кеңес Одағының Жапонияға қарсы соғысқа қатысуы талқыланды.

Ялта конференциясы кейінгі халықаралық тәртіптің қалыптасуына ықпал еткен маңызды оқиғалардың бірі болды. Алайда сол кездегі келіссөздерді үш басшы әлемді бір кездесуде толық бөліп алды деп сипаттау тарихи тұрғыдан дәлме-дәл дей алмаймыз. Соғыстан кейінгі Еуропаның бөлінуіне Ялтадағы шешімдермен қатар әскери жағдай, кейінгі Потсдам келіссөздері және АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қайшылықтардың тереңдеуі әсер етті.

Бүгінгі жағдай мүлде басқа. 1945 жылы Рузвельт, Черчилль және Сталин нацистік Германияға қарсы одақтас ретінде әрекет етті. Ал Трамп, Путин және Си Цзиньпиннің ортақ әскери қарсыласы жоқ. Керісінше, олардың стратегиялық мүдделері бірқатар бағытта бір-біріне қайшы келеді. АҚШ Қытайдың технологиялық және әскери күшеюін басты ұзақмерзімді сын-қатерлердің бірі деп қарастырады. Ресей Батыстың қауіпсіздік жүйесіне қарсы талаптар қойып отыр. Қытай болса АҚШ-пен ашық әскери қақтығыстан қашып, өзінің экономикалық және геосаяси мүмкіндіктерін кеңейтуді қалайды. Сондықтан ықтимал үшжақты кездесуді жаңа Ялта деп атау саяси тұрғыдан әсерлі болғанымен, оның нақты мазмұнын алдын ала анықтап бермейді. Егер саммит өтсе, бұл әлемді қайта бөлісу жөніндегі дайын келісімнен гөрі үш державаның өзара қайшылықтарын реттеуге бағытталған күрделі дипломатиялық сауданың бастамасы болуы мүмкін.

Украина, Тайвань және санкциялар

Үшжақты келіссөздің ең күрделі тақырыптарының бірі Украинадағы соғыс болары анық. Ресей үшін бұл мәселе өзінің әскери және саяси талаптарын халықаралық деңгейде мойындатуға ұмтылумен байланысты. Мәскеу Украинадағы соғысты тек екі мемлекет арасындағы аумақтық қақтығыс емес, Еуропадағы қауіпсіздік жүйесінің болашағына қатысты мәселе ретінде көрсетуге тырысады. Ресейдің ықтимал мақсаты – Украинаға берілетін батыстық әскери көмекті шектеу, НАТО-ның кеңеюіне қатысты кепілдіктер алу және санкциялық қысымды әлсірету.

АҚШ-тың мүддесі өзгеше. Вашингтон үшін Украинадағы соғысты тоқтату Еуропадағы тұрақтылықты қамтамасыз ету, одақтастар алдындағы міндеттемелерін сақтау және Ресеймен тікелей әскери қақтығыс қаупін төмендету тұрғысынан маңызды. Трамп әкімшілігі келіссөз арқылы нәтижеге қол жеткізуді көздеген жағдайда, ықтимал мәміленің мазмұны қауіпсіздік кепілдіктеріне, атысты тоқтату тәртібіне және санкциялардың болашағына байланысты болуы мүмкін. Бірақ мұндай шешімдерді Украина мен еуропалық мемлекеттердің қатысуынсыз қабылдау оның заңдылығы мен орындалуына қатысты күрделі сұрақтар туғызады.

Қытай үшін Украинадағы соғыс екіұшты жағдай қалыптастырды. Бір жағынан, Бейжің Ресеймен стратегиялық және экономикалық байланыстарын сақтауға мүдделі. Екінші жағынан, Еуропа мен АҚШ нарықтарына тәуелді Қытай экономикасы үшін ұзаққа созылған халықаралық тұрақсыздық тиімсіз. Қытай бірнеше рет келіссөз жүргізу мен саяси реттеуді қолдайтынын білдірген. Алайда Бейжің Мәскеумен серіктестігін әлсірететін немесе Ресейдің айтарлықтай жеңілісіне әкелетін сценарийді де құптамауы мүмкін.

Екінші ірі мәселе – Тайвань. Бұл Вашингтон мен Бейжің арасындағы ең қауіпті стратегиялық қайшылықтардың бірі. Қытай Тайваньды өз аумағының бөлігі деп есептейді және аралмен қайта бірігуді ұлттық мақсат ретінде қарастырады. АҚШ Тайваньмен бейресми қатынастарын сақтап, оның қорғаныс қабілетін қолдауды жалғастырып келеді. Сондықтан Трамп пен Си Цзиньпин арасындағы ықтимал келіссөзде Тайвань бұғазындағы әскери белсенділік, қару-жарақ жеткізу және кездейсоқ қақтығыстың алдын алу мәселелері көтерілуі ықтимал.

Дегенмен Украина мен Тайваньды бір-біріне айырбастауға болатын екі геосаяси мәселе ретінде қарастыру қауіпті. Олардың халықаралық-құқықтық мәртебесі мен тарихи жағдайы әртүрлі. Оның үстіне Украина өз тағдырына қатысты келіссөздердің тікелей қатысушысы болуға тиіс. Ал Тайвань мәселесінде де кез келген ірі державалар келісімі жергілікті халықтың мүддесін автоматты түрде алмастыра алмайды. Демек, үш президенттің өзара түсіністікке келуі аймақтық даулардың бірден шешілгенін білдірмейді.

Үшінші бағыт – әлемдік экономика. АҚШ пен Қытай арасындағы сауда бәсекесі тарифтермен ғана шектелмейді. Жартылай өткізгіштер, жасанды интеллект, жоғары технологиялық жабдықтар, сирек жер металдары, электр көліктері және стратегиялық жеткізу тізбектері екі ел арасындағы экономикалық текетірестің негізгі бағыттарына айналған. Вашингтон Қытайдың озық технологияларға қол жеткізу мүмкіндігін шектеуге тырысса, Бейжің сыртқы технологиялық тәуелділігін азайтып, өз өндірістік әлеуетін нығайтуға күш салып отыр.

Ресей бұл бәсекеде басқа рөл атқарады. Батыс санкциялары Мәскеудің Қытай нарығына, технологиясына және қаржы инфрақұрылымына тәуелділігін күшейтті. Қытай Ресей мұнайы мен газын сатып алатын ірі нарықтардың біріне айналды. Дегенмен екі мемлекеттің экономикалық мүмкіндігі тең емес. Ресейдің Қытаймен байланысы стратегиялық тұрғыдан маңызды болғанымен, Бейжің үшін АҚШ және Еуропамен сауда қатынастары да айрықша мәнге ие.

Осы тұста Вашингтонның ықтимал есебі назар аудартады. АҚШ Ресей мен Қытай арасындағы жақындасуды әлсіретуге мүдделі болуы мүмкін. Мұндай тәсіл өткен ғасырдағы америкалық дипломатияны еске түсіреді. 1970-жылдары президент Ричард Никсон мен оның кеңесшісі Генри Киссинджер Қытаймен қатынасты жақсарту арқылы Кеңес Одағына қатысты стратегиялық мүмкіндіктерін кеңейткен еді. Қазіргі жағдайда Вашингтон керісінше, Мәскеумен шектеулі мәмілелер арқылы Ресейдің Қытайға тәуелділігін азайтуды көздеуі ықтимал. Алайда бұл әзірге дәлелденген жоспар емес, халықаралық қатынастардағы ықтимал сценарийлердің бірі ғана.

Төртінші маңызды бағыт – ядролық қауіпсіздік. АҚШ пен Ресей арасындағы стратегиялық қару-жарақты шектеу туралы New START шартының мерзімі 2026 жылғы ақпанда аяқталды. Бұл ядролық қаруды бақылау жүйесіндегі белгісіздікті күшейтті. Қытайдың ядролық әлеуетін кеңейтуі Вашингтон үшін үшжақты қару-жарақ бақылауы мәселесін өзекті ете түседі. Бірақ Бейжің ядролық арсеналы АҚШ пен Ресейдің қорларынан едәуір аз екенін алға тартып, тең шарттардағы келіссөзге сақтықпен қарайды.

Осылайша ықтимал саммиттің күн тәртібі Украинадағы соғысты тоқтату мәселесінен әлдеқайда ауқымды болуы мүмкін. Тараптар бір мезгілде әскери қауіпсіздік, экономикалық санкциялар, технологиялық бәсеке, энергетика және халықаралық ықпал туралы келісуге тырысуы ықтимал. Бірақ бір бағыттағы ымыра басқа бағыттағы келіспеушілікті автоматты түрде жоймайды.

Сарапшылар не дейді

Үш ірі державаның ықтимал кездесуін түсіну үшін халықаралық қатынастар саласындағы беделді зерттеушілердің қалыптасқан тұжырымдарына назар аударған жөн. Олардың бірі – Чикаго университетінің саясаттанушысы, шабуылшыл реализм теориясының өкілі Джон Миршаймер. Ғалымның еңбектеріндегі негізгі идея бойынша, ірі державалар халықаралық жүйеде өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін күш пен ықпалын арттыруға ұмтылады. Мұндай жағдайда АҚШ пен Қытай арасындағы бәсеке жекелеген саясаткерлердің жеке қарым-қатынасына ғана тәуелді емес, халықаралық жүйедегі күштердің арақатынасынан туындайды. Миршаймердің теориялық ұстанымына сүйенсек, Вашингтон мен Бейжің белгілі бір мәселелер бойынша уақытша мәмілеге келе алады, бірақ олардың ұзақмерзімді стратегиялық бәсекесі сақталады. Ресей болса осы текетіресте дербес ықпалын жоғалтпауға тырысады. Демек, үш басшының ықтимал кездесуі әлемдегі қайшылықтарды толық шешетін оқиға емес, оларды басқарудың жаңа тетіктерін іздеу әрекеті болуы мүмкін.

Екінші маңызды көзқарас – Гарвард университетінің профессоры Грэм Эллисонның ұлы державалар арасындағы бәсекеге қатысты зерттеулері. Ол «Фукидид тұзағы» ұғымы арқылы күшейіп келе жатқан держава мен үстемдігін сақтауға тырысатын державаның арасындағы текетірес соғыс қаупін арттыруы мүмкін екенін түсіндіреді. Бұл тұжырым әсіресе АҚШ пен Қытай арасындағы қатынастарға қатысты жиі талқыланады. Эллисонның зерттеулерінен шығатын негізгі қорытынды – соғыс міндетті нәтиже емес, бірақ оны болдырмау үшін тараптар өзара мүдделерін мойындап, қақтығысты басқарудың тиімді жолдарын табуы қажет. Осы тұрғыдан қарағанда, Трамп пен Си Цзиньпиннің тікелей диалогы стратегиялық бәсекені тоқтатпаса да, қауіпті шиеленісті бәсеңдетуге мүмкіндік бере алады. Ал Путиннің мұндай форматқа қатысуы Еуропа қауіпсіздігі мен ядролық тұрақтылық мәселелерін келіссөздің ауқымына қосар еді.

Алайда әлемдік саясатты тек үш державаның келісімі арқылы реттеу мүмкіндігіне қатысты елеулі күмән бар. Бүгінгі халықаралық жүйеде Еуропалық одақ, Үндістан, Жапония, Түркия, Бразилия және басқа да ықпалды мемлекеттер маңызды рөл атқарады. Әлемдік экономиканың өзара байланысы да 1945 жылмен салыстырғанда әлдеқайда күрделі. Сондықтан Вашингтон, Мәскеу және Бейжің белгілі бір мәселелер бойынша ортақ ұстанымға келген күннің өзінде, оны өзге мемлекеттердің қатысуынсыз жүзеге асыру қиынға соғады.

Қазақстанға қандай әсері болуы мүмкін

Мұндай келіссөздің Қазақстанға ықпалы да аз болмауы мүмкін. Қазақстан Ресеймен ұзын құрлықтық шекараға, Қытаймен кең ауқымды экономикалық байланысқа және АҚШ-пен инвестициялық әрі дипломатиялық әріптестікке ие. Үш державаның өзара қатынасы өзгерсе, бұл энергетика нарығына, көлік дәліздеріне, санкциялық тәуекелдерге және Орталық Азиядағы экономикалық жобаларға әсер етуі ықтимал.

Әсіресе Ресейге қатысты санкциялардың болашағы Қазақстан үшін маңызды. Мәскеуге қысымның күшеюі немесе әлсіреуі өңірдегі қаржы операцияларына, транзитке және сыртқы саудаға ықпал етуі мүмкін. Ал АҚШ пен Қытай арасындағы технологиялық және тарифтік бәсеке Қазақстанның сирек және стратегиялық металдар нарығындағы мүмкіндіктеріне, өндірістік инвестициялар мен логистикалық бағыттарына әсер етуі ықтимал. Сонымен қатар Қазақстан үшін басты мәселе – ірі державалар арасындағы бәсекеде өз ұлттық мүддесін сақтап қалу. Астана көпвекторлы сыртқы саясат жүргізіп, Ресеймен, Қытаймен, АҚШ-пен және Еуропа елдерімен әріптестікті қатар дамытуға ұмтылады. Егер әлемдік саясат ықпал аймақтары үшін күреске көбірек негізделетін болса, мұндай тепе-теңдікті сақтау күрделене түседі.

Бұл ретте 1945 жылғы Ялта конференциясымен тарихи салыстыру тағы бір маңызды сұрақ туғызады: ірі державалар шағын және орта мемлекеттердің тағдырына олардың тікелей қатысуынсыз ықпал ете ала ма? Халықаралық құқық тұрғысынан мемлекеттердің егемендігі мен аумақтық тұтастығы негізгі қағидат болып қала береді. Алайда нақты геосаяси тәжірибеде әскери, экономикалық және дипломатиялық күштің халықаралық шешімдерге ықпал ететіні де жасырын емес. Егер Трамп, Путин және Си Цзиньпин шынымен бір үстел басына жиналса, мұндай кездесудің нәтижесін бірлескен фотосуретпен немесе салтанатты мәлімдемемен өлшеу жеткіліксіз. Негізгі мәселе – тараптардың қандай нақты міндеттемелер қабылдайтынында. Украинадағы соғысты тоқтатудың іске асатын тетігі ұсыныла ма? Тайвань төңірегіндегі әскери шиеленісті төмендетуге мүмкіндік туа ма? Ядролық қаруды бақылау бойынша жаңа келіссөз бастала ма? Санкциялар мен сауда шектеулеріне қатысты нақты шешімдер қабылдана ма? Міне, ықтимал саммиттің шынайы салмағын осы сұрақтардың жауабы анықтайды.

Әзірге 19 қарашадағы кездесу туралы ақпарат расталмаған. Бірақ оның айналасындағы талқылаудың өзі халықаралық саясаттағы басты өзгерісті аңғартады: әлемдік тәртіптің болашағы жөніндегі бәсеке күшейіп келеді. Жаңа Ялта бола ма, жоқ па – оны уақыт көрсетеді. Ал анығы – Вашингтон, Мәскеу және Бейжіңнің арасындағы кез келген ірі мәміле тек үш мемлекеттің емес, бүкіл әлемнің мүддесіне әсер етуі әбден мүмкін.

Back to top button