23 тамызда өтетін Құрылтай депутаттарының сайлауы Қазақстанның жаңа бір палаталы парламенттік моделі аясындағы алғашқы сайлау болмақ. Алдағы оқиғаға қатысты пікірлерімен Токио университетінің доценті Теруэ Окада мен Душанбеден келген тәжік саясаттанушысы Шерали Ризоён бөлісті. Сарапшылар болып жатқан өзгерістерді реформаның ішкі мазмұны және оның Орталық Азия үшін маңызы тұрғысынан қарастырды.
Жапон сарапшысының бағалауындағы реформаның ішкі логикасы
Теруэ Окада алдағы Құрылтай сайлауының Қазақстан үшін маңызды оқиға екенін атап өтті. Ол сондай-ақ саяси науқанның барысымен, соның ішінде түрлі саяси партия өкілдері арасындағы теледебаттармен танысқанын айтты.
«Қазақстанда 23 тамызда жаңа бір палаталы парламент – Құрылтайға алғашқы сайлау өтетінінен хабардармын. Бұл – сіздердің елдеріңіз үшін өте маңызды оқиға. Осы орайда мен түрлі саяси партия өкілдері арасындағы саяси теледебаттардың мазмұнымен де таныстым және оларды өте қызықты деп санаймын», – деді Теруэ Окада.
Оның бағалауынша, жүргізіліп жатқан саяси реформалардың мәні – азаматтарға түсінікті әрі тиімді саяси жүйе құру. Оның сөзінше, референдумнан басталып, сайлау өткізумен аяқталатын бүкіл процесс белгіленген ережелерге сәйкес өтіп жатыр.
«Саяси реформалардың мәні жаңа саяси жүйені тиімдірек әрі қабылдауға жеңіл ету деп түсінемін. Референдумнан бастап сайлау өткізуге дейінгі бүкіл процесс белгіленген ережелерге қатаң сәйкес өтіп жатыр», – деп атап өтті ол.
Жапон сарапшысы саяси партиялардың рөліне және азаматтар мен депутаттар арасындағы байланысқа ерекше назар аударды. Оның пікірінше, сайлаушылар Құрылтай мен партиялардың ішінде маңызды мәселелер бойынша саяси пікірталастардың қалай өтіп жатқанын көре алуы керек.
«Саяси партиялардың рөлі туралы айтсақ, бұл сайлау олардың рөлін күшейтуге ықпал етеді. Халық пен депутаттар арасындағы байланыс өте маңызды. Азаматтар Құрылтайдың және партиялардың ішінде маңызды мәселелер бойынша саяси пікірталастардың қалай өтіп жатқанын көруі керек», – деді Теруэ Окада.
Ол сондай-ақ жаңа Конституцияның мазмұнына назар аударып, оның ережелерін қазіргі дәуірдегі өзгерістермен және цифрлық технологиялардың дамуымен байланыстырды.
«Қазақстанның жаңа Конституциясы мазмұны жағынан қазіргі дәуір үшін шын мәнінде жаңа құжат саналады. Өйткені онда цифрлық технологиялардың қарқынды дамуына байланысты мәселелер қамтылған», – деп қорытындылады сарапшы.
Тәжік саясаттанушысының бағалауындағы реформаның өңірлік маңызы
Шерали Ризоён Қазақстанда болып жатқан өзгерістерді кеңірек өңірлік контексте қарастырады. Оның сөзінше, Қазақстан Орталық Азияда дәстүрлі түрде жаңаруға, жаңа бастамалар мен дамудың жаңа жолдарына ұйытқы болатын ел ретінде танылып келеді.
«Қазақстан Орталық Азия өңірінде дәстүрлі түрде жаңаруға, жаңа бастамалар мен дамудың жаңа жолдарына ұйытқы болатын ел ретінде танылып келеді. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінде біз байқап отырған процестер Қазақстанды өңіріміздегі жаңарулардың орталығы әрі қайнар көзі ретінде көрсетеді», – деді Шерали Ризоён.
Саясаттанушының пікірінше, Қазақстандағы конституциялық реформа мен заңнамалық жүйенің жаңаруы ел үшін де, өңір үшін де маңызды. Ол мұны өзгерістердің Орталық Азия мемлекеттерінің конституцияларында көрініс тапқан мемлекеттік құрылым негіздерін қамтуымен байланыстырады.
«Осы тұрғыдан алғанда, бүгінде Қазақстанда байқалып отырған конституциялық реформа мен заңнамалық жүйенің жаңаруының елдік те, өңірлік те маңызы бар екені сөзсіз. Неліктен? Референдум арқылы қабылданған жаңа Конституциядағы өзгерістердің негізгі тармақтарына қарасақ, онда Орталық Азия елдерінің барлық конституцияларында кездесетін негіздер жаңаша сипатталғанын көреміз», – деп түсіндірді сарапшы.
Шерали Ризоён Қазақстандағы тарихи күн тәртібіне және азаматтық бірегейліктің қалыптасуына да ерекше назар аударды. Оның бағалауынша, болып жатқан өзгерістер Қазақстанға ғана емес, өңірдің басқа елдеріне де ықпал етуі мүмкін.
«Осы тұрғыдан алғанда, тарихи күн тәртібіне, соның ішінде Қазақстанда азаматтық бірегейліктің қалыптасуына басымдық берілуі және осы саланың жаңаруы Қазақстанға да, Орталық Азияның басқа елдеріне де оң әсер етеді», – деді ол.
Қорытындылай келе, саясаттанушы жаңа парламенттің сайлануын Орталық Азия елдерінің ішкі саяси дамудың жаңа кезеңіне өтуімен байланыстырды.
«Менің ойымша, бастау алған ішкі саяси жаңарулардың осы жаңа кезеңі және Құрылтай деп аталатын жаңа парламенттің сайлануы арқылы біз, Орталық Азия елдері, жаңа белеске көтерілеміз», – деп қорытындылады Шерали Ризоён.
Осылайша, Теруэ Окада мен Шерали Ризоённың бағалаулары бірін-бірі толықтырады. Жапон сарапшысы реформаның ішкі логикасына, саяси партиялардың рөліне және азаматтар мен депутаттар арасындағы байланысқа назар аударса, тәжік саясаттанушысы Қазақстандағы өзгерістерді Орталық Азиядағы ауқымды үдерістер аясында қарастырады.
