Өткен жолы француз психоаналитигі Мишель Венсанның «Жасөспірім шақтың дерті» кітабына шолудың алғашқы бөлігін ұсынған едік. Tizgin.kz тілшісі еңбектің келесі тарауына тоқталып, автордың жасөспірімдермен психотерапиялық жұмыс, «үшінші тұлға» ұғымы және емдеу процесінің ерекшеліктері туралы пайымдарына шолу жасайды.

«Үшінші тұлға және кеңес берушіден терапевтке ауысу» еңбегі

Психоаналитик Эвелин Кестембергтің «Үшінші тұлға және кеңес берушіден терапевтке ауысу» атты еңбегі психоаналитикалық терапиядағы ерекше құбылыс – «Үшінші тұлға» ұғымының теориялық және тәжірибелік мәнін жан-жақты талдайды. Автор бұл ұғымды классикалық психоанализдегі үшінші тұлға түсінігінен ажыратып, оны пациенттің емдеу барысында белгілі бір адамға жүктейтін психикалық рөлі ретінде қарастырады. Бұл тұлға пациенттің проекциялары мен тасымал сезімдерін қабылдап, терапиялық процестің тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды психикалық тірек қызметін атқарады.

Кітаптың басты ерекшелігі – теориялық пайымдаулардың нақты клиникалық жағдайлармен ұштасуы. Автор кеңесші мен терапевттің қызметін ажыратып қана қоймай, олардың өзара байланысының пациенттің психикалық сауығуына қалай әсер ететінін көрсетеді. Әсіресе ауыр психотикалық ұйымдасуы бар науқастармен жұмыс барысында кеңесші, әлеуметтік қызметкер немесе басқа маманның терапиялық процестегі орны ерекше екендігі дәлелденеді. Мұндай тәсіл пациенттің ішкі психикалық тұрақтылығын сақтап, емдеудің үздіксіз жүруіне мүмкіндік береді.

Кестембергтің пікірінше, ауыр психикалық бұзылыстар кезінде адамның ішкі және сыртқы шынайылық арасындағы шекарасы әлсірейді. Осындай жағдайда «Үшінші тұлға» пациенттің психикалық жүйесін ұйымдастырып, оның эмоциялық тұрақтылығын сақтауға көмектеседі. Бұл теория әсіресе жасөспірімдер мен психикалық құрылымы күрделі пациенттерді түсіндіруде маңызды орын алады.

Еңбектің тәжірибелік құндылығы Шарль, Дениза және Эмили секілді клиникалық мысалдар арқылы айқын көрінеді. Кейбір жағдайларда пациентті басқа психоаналитикке ауыстыру тиімді болса, кейбірінде бастапқы кеңесшінің емдеу процесіне қатысуын жалғастыру әлдеқайда нәтижелі болады. Мұндай мысалдар теориялық тұжырымдардың тәжірибеде қалай іске асатынын нақты дәлелдейді.

Жалпы алғанда, бұл еңбек психоаналитикалық терапиямен айналысатын мамандарға, психологтарға, психотерапевтерге және психология мамандығында білім алып жүрген студенттерге арналған маңызды ғылыми еңбек. Автор ұсынған «Үшінші тұлға» тұжырымдамасы терапиялық байланысты сақтаудың және пациенттің психикалық тұрақтылығын қамтамасыз етудің тиімді жолдарын көрсетеді. Кітаптың ғылыми тілі күрделі болғанымен, ондағы клиникалық мысалдар теорияны түсінуді жеңілдетеді. Сондықтан еңбекті психоаналитикалық тәжірибені тереңірек меңгеруге мүмкіндік беретін құнды зерттеу ретінде бағалауға болады.

Үшінші тұлға: терапиялық байланысты қалыптастыру тетігі

Кестемберг сипаттаған Үшінші тұлға ұғымы Психоанализ және психиатрия орталығының тәжірибесінде қалыптасты. Көптеген пациенттер үшін Үшінші тұлға (кейде ол белгілі бір мекеме болуы мүмкін) емдеу процесіне ең алғашқы кездесуден бастап енгізіледі. Пациент (жасөспірім) алдымен кеңесшімен кездеседі, одан кейін психоаналитикке ауысады.

Мұндай сұхбаттың құрылымы кеңесшіге бірнеше әріптестің қосылуына мүмкіндік береді. Мысалы, алғаш келгенде баланы, оның отбасы мүшелерін және әлеуметтік қызметкерді бір уақытта қабылдап, кейін әңгімеге тағы бір немесе екі маман қосылуы мүмкін. Әдетте мұндай формат пациент пен оның ата-анасы тарапынан жақсы қабылданады, өйткені олар белгілі бір сәтте мамандардың бөлініп, баламен тек бір адамның жұмыс істейтінін алдын ала біліп отырады.

Тәжірибе көрсеткендей, әрбір пациенттің кеңесшіге қайта келуге қажеттілігі немесе қалауы бола бермейді. Ал кейбір жағдайда алғашқы сұхбатпен шектелу мүмкін болмайды Кейде алғашқы сұхбат кезінде басталған жұмыс әрі қарай терапиялық сұхбат  тізбегіне ұласады. Мұндай жағдайда кейін пациентті басқа психоаналитикке ауыстыру мәселесі ашық күйінде қалады. Бұл әсіресе жасөспірімдермен жұмыс істегенде жиі кездеседі.

Андре

Егер баланың емделуіне қажетті қолдау көрсете алатын ата-анасы бар екенін білсек, онда оны әлеуметтік қызметкердің қатысуынсыз-ақ қабылдай аламыз. Мұндай жағдайда психоаналитикалық үдерістің сәтті өту мүмкіндігі жоғары болады.

Мысалы, оқу жылының басында қабылдауыма келген он жасар Андренің жағдайын алайық. Ол жасына сәйкес төртінші сыныпқа жаңадан ауысқан болатын. Мектеп психологы оның ақыл-ой қабілеті қатарластарынан жоғары екенін, алайда оқу барысында шамадан тыс қиялшылдығы мен зейінінің шашыраңқылығы қиындық туғызатынын айтып, кеңес алуға жіберген.

Андре – көзі оттай жанып тұратын, ашық мінезді, сүйкімді бала. Ол қабылдауға ата-анасымен бірге келді. Өткен оқу жылында үлгерімі жақсы болғанымен, оқуға қатысты қиындықтары сақталған. Алғашқы кездесуде мені оның анасының эмоциялық тұрақсыздығы ерекше алаңдатты. Сонымен қатар, оның экземамен ауырғанын білдім. Өткен жазда ол экземаны емдеп жүрген кезде баласы Андрені басқа бір бала «Саған ата-анаң ақша беріп тұрады» деп қызғанып, күш қолданбақ болған.

Ал бізбен қарым-қатынасында Андре керісінше сенім мен ризашылық білдірді. Кейінгі кездесулерде ата-анасы оның мектептегі және үйдегі зейін мәселесін қайта көтерген кезде, Андре өзін қорқытып ақша алып алуға  қатысты түрлі оқиғаларды әңгімелей бастады. Бұл әңгімелерде ұсақ заттардың жоғалуы туралы сөз болды. Кейін анасы жүкті екені белгілі болды. Жақында дүниеге келетін сәби Андренің отбасындағы жалғыз бала ретіндегі орнының өзгеретінін білдіретін.

Мені алаңдатқан мәселе мен ата-анасын мазалаған мәселенің айырмашылығы бірден психотерапияны бастауға мүмкіндік бермеді. Сондықтан белгілі бір уақыт күтуге тура келді. Ақырында, алғашқы сұхбаттан кейін алты ай өткен соң, сәби дүниеге келмей тұрып психотерапия басталды. Сол уақыттағы басты себеп – болашақ бауырдың дүниеге келуіне байланысты баланың қатты мазасыздануы еді. Қазіргі таңда терапия бір жылдан бері жалғасып келеді және бұл балаға алдағы уақытта қайтадан психотерапиялық көмек қажет болмайды деп ойлаймыз.

Бернар

Келесі мысал – бес жасар Бернар. Оны қабылдауға мектептің әлеуметтік қызметкері жолдаған, себебі баланың балабақшадағы даярлық тобында да, үйде де зейіні тұрақсыз екені байқалған.

Бернардың отбасы африкалық текті. Әкесі Францияда шамамен жиырма жылдан бері тұрады, ал анасы Парижге он жыл бұрын көшіп келген. Сұхбат кезінде Бернар алты баланың төртіншісі болатын: отбасында үш ұл және үш қыз тәрбиеленіп жатқан.

Бернар жалғыз ұйықтаудан үзілді-кесілді бас тартып, он төрт жастағы ағасымен бірге жататын. Үлкен әпкелерінің бірі өзінен сегіз жасқа, екіншісі төрт жасқа үлкен еді. Ал кенже бауырлары екі және төрт жаста болатын.

Бір ай бойы жүргізілген бақылау барысында баланың мазасыздық белгілері сақталғанымен, оның өткен оқиғаларды еске түсіру қабілеті жақсы екені байқалды. Бұл терапиялық жұмысты бастауға мүмкіндік берді. Психотерапия оның салған суретін талдаудан басталды.

Ата-анасының мамандарға деген сенімі емді көп күттірмей бастауға жағдай жасады. Бірнеше айдан кейін терапевт отбасында тағы бір нәрестенің дүниеге келгенін білді. Бұл жүктілік кезінде бала да, анасы да қатты эмоциялық қозуды бастан өткерген екен.

Шарль

Кейде алғашқы сұхбатпен шектелу мүмкін болмайды. Мұндай жағдайда алғашқы кездесуде басталған жұмыс кейін бірқатар терапиялық сұхбаттарға ұласады. Осындай кезде пациентті кейін басқа психоаналитикке ауыстыру мәселесі ашық күйінде қалады. Бұл жағдай көбіне жасөспірімдермен жұмыс барысында кездеседі.

Шарль алғаш рет қабылдауға келгенде он бір жаста еді. Оның анасы екі жыл бұрын аяқталғандай көрінген ажырасу процесінің қайта басталуына қатты алаңдады. Бұрынғы сот шешімі бойынша бала анасының қамқорлығында қалған болатын.

Мен ананың алаңдаушылығының себебін жақсы түсіндім. Ал Шарльдің өзі ата-анасының бір-біріне деген күшті сезімдерінің әлі де сақталғанына іштей қуанышты еді. Алайда бұл сезімдер тым драмалық түрде көрініс табатын. Ата-анасы арасындағы осындай шиеленісті қарым-қатынас баланың өз өмірі туралы жазбаша ойларын жеткізудегі қиындықтарын көлеңкеде қалдырды.

Шарльдің психикалық күйзелісі аса ауыр болмаса да, отбасындағы өзгерістер оның мектептегі оқу үлгеріміне әсер еткендіктен, логопедтің көмегіне жүгінуге тура келді. Сонымен қатар, ол менімен кездесулерін жалғастырып, ерекше қызығушылықпен зерттеген Ра мен Осирис арасындағы қақтығыс туралы әңгімелесе бастады.

Шарль бұл кейіпкерлерді күн мен түннің қарама-қарсылығының белгісі ретінде қабылдайтын. Дәл сол сияқты ол ата-анасының біреуін екіншісі жоқ кезде ғана көре алатын. Исиданың Осириске деген сүйіспеншілігі туралы миф өзін өлген патшамен салыстыруына мүмкіндік берді. Оның қиялында Исида – әрі ана, әрі жұбай ретінде Осиристің қарсыласы бөлшектеп тастаған денесін сабырмен қайта біріктіреді.

Бұл оқиға Шарльдің ішкі жан дүниесінің бейнесі болды. Ол ата-анасының арасындағы жағдайға байланысты пайда болған күйзеліс салдарынан оқуға деген қызығушылығын жоғалтқан еді. Психотерапия барысында оның білімге деген ынтасы қайта оянды. Автордың пікірінше, мұның негізгі себебі – сыртқы оқиғалар емес, қайта жанданған эдиптік қақтығыстың инфантильдік невроз арқылы реттелуі.

Кейінірек қайта тірілген патша-құдай туралы миф Шарльдің маған бағыттаған психикалық тәжірибесінің символына айналды. Осы ежелгі мәдени бейне арқылы біз бірге өткізген уақыттың оның психикалық дамуы үшін ерекше маңызды болғанын түсіне бастадық. Біздің бірге өткізген уақытымыз бөлек өткізген уақыттан әлдеқайда мәнді болды.

Дениза

Біз бастапқыда Денизаның қабылдауға келетініне сенімді болған жоқпыз. Бұрын бізден көмек алған баланың ата-анасы біздің мекенжайымызды Денизаның отбасына беруге рұқсат сұраған болатын. Денизаның ата-анасы психологтар мен психотерапевтерге сенімсіздікпен қарайтын адамдар еді.

Соған қарамастан, бір күні қабылдауға ата-анасымен бірге сегіз жастағы сүйкімді қыз келді. Анасы келу себептерін түсіндіріп жатқанда, Дениза әкесінің тізесіне жайғасты. Ата-анасының айтуынша, қыз олардың ажырасып кетуінен қатты қорқатын.

Мен Денизамен жеке қалған кезде ол ешқандай сурет немесе ойыншық қолданбай-ақ өз ойын еркін жеткізе алды. Оның әңгімесінен эдиптік деңгейдегі ішкі психикалық күйзеліс анық байқалды. Әкесімен бірге болғанда ол анасын сағынатын, ал анасымен қалған кезде әкесін аңсайтын. Ал ата-анасы бірге болған сәттерде өзін артық адамдай сезінетін.

Бір ай өткен соң оның мектептегі үлгерімі жақсарғанымен, мазасыздығы әлі де сақталды. Алғашында айтатын ештеңесі жоқ екенін жеткізді. Кейін кешкі уақытта жылап, анасын шақыратынын айтты.

Мен одан мұндай жағдайдың нақты қандай кезде болатынын сұрадым. Белгілі болғандай, бір күні ұйықтар алдында әкесі онымен бірге тісін тазалауға барудан бас тартқан. Осыдан кейін Дениза жылап, анасын шақырған.

Мен оның осы оқиғаға қатысты ойларын әрі қарай талқылауды ұсындым. Сонда қыздың қиялында бірінен кейін бірі жағымсыз көріністер пайда болды. Оның ойынша, тәтті жегеннен кейін тісте микробтар көбейіп, құрт пайда болады. Содан кейін міндетті түрде өзі қорқатын тіс дәрігеріне баруға тура келеді.

Бұл қорқыныш кейін оның суреттерінде де көрініс тапты. Алдымен ол кішкентай төртбұрыш салды. Мен оны қанттың бір бөлігі деп ойладым. Кейін оның үстіне кәмпиттің суретін бейнеледі. Осылайша кішкентай төртбұрыш біртіндеп бұзылған тіске айналды. Тіс щеткасы енді көмектесе алмайды, ал соңында тіс дәрігері зақымдалған бөлікті алып тастап, орнына пломба қояды.

Жазғы демалысқа байланысты келесі кездесу екі айдан кейін өтті. Сол кезде Дениза қайтадан тістері туралы сөз қозғады. Бұл жолы ол аузы кішкентай болғандықтан тістерін дұрыс тазалай алмайтынын айтып, болашақта брекет тағуы мүмкін екенін жеткізді.

Автордың пікірінше, әкесіне қатысты айтылған түсіндірме олардың қарым-қатынасының жақсаруына ықпал еткен. Алайда бұл өзгеріс эдиптік тілектің кейінге шегерілуі арқылы жүзеге асты. Денизаның ата-анасына деген байланысы мен оның ішкі күйзелісі кеңесшіге бағытталған ерекше эмоционалдық байланысты сақтап қалды. Сондықтан терапевтті ауыстыру кейінге қалдырылып, қажет болған жағдайда қайта кездесуге келісілді.

Эмили

Кейбір жағдайларда нарцистік инвестициялар соншалықты басым болады, сондықтан бұрын сипатталған тәсілдердің ешқайсысын қолдану мүмкін болмайды.

Осындай жағдайлардың бірі – Эмилидің оқиғасы. Ол бізге бірнеше апта бойы транквилизаторлар мен гипноз арқылы емделгенімен, нәтижесіз болғандықтан, әріптес дәрігердің жолдамасымен шұғыл түрде келді. Қабылдауға анасымен бірге келген Эмили он алты жаста еді. Ол жылы жымиғанымен, жүзінен абыржу мен мазасыздық байқалып тұрды. Оның дене қимылдары да өзін жайсыз сезінетінін, тіпті деперсонализацияның шегінде тұрғанын аңғартатын. (Деперсонализация – адамның өзін, өз денесін, ойы мен сезімдерін бөтен немесе өзіне тиесілі емес сияқты қабылдайтын психикалық күй).

Анасы қызының жеке сөйлесе алатынын айтқанымен, жағдайды өзі баяндауды жөн көрді. Сонымен бірге, қызының өз жанында отырып, ойын ашық айтуына мүмкіндік берді. Негізгі мәселе – мектепке барудан қорқу еді. Эмили қорытынды емтихандарды тапсырудан және анасы ұйымдастырған шетелдегі тілдік курсқа барудан бас тартқан.

Анасының айтуынша, Эмили мектепте өте жақсы оқиды, бірақ қыздың өзі мұнымен келіспеді. Ол жақсы бағаларын мұғалімдердің жанашырлығының нәтижесі деп қабылдап, өзінің жетістіктеріне сенбейтін. Сонымен қатар, анасы ұйымдастырған кез келген жоспарға бастапқыда келісім бергенімен, оны жүзеге асыру сәті келгенде міндетті түрде бас тартатын. Соның салдарынан анасы екеуі жоспарларын бірнеше рет өзгертіп, демалысты бірге өткізуге мәжбүр болған.

Эмилидің анасынан ажырағысы келмейтінін байқаған соң, мен олардың отбасылық жағдайына назар аудардым. Жақында ғана ата-анасы ұзақ жылдарға созылған жанжалдан кейін ажырасу туралы шешім қабылдағаны белгілі болды. Бұл жағдай қыздың психикалық күйзелісін одан әрі күшейткен. Бұған қоса, ағасы сырттай анасымен бірге болғанымен, іс жүзінде әкесін қолдайтын.

Эмили жыныстық жетілу кезеңіндегі өзгерістерді бастан кешіріп жатқан жасөспірім еді. Оның айтуынша, әкесі оған ешқашан күнделікті қажетіне жарататын ақша бермеген, тәрбиесіне көңіл бөлмеген әрі мейірім көрсетпеген. Оның алғашқы шағымдарының бірі ағасына деген қызғаныш болды, өйткені әкесі ағасына ақша беріп, ерекше көңіл бөлген. Сондай-ақ, әкесінің басқа әйелге және сол әйелден туған қызына бар ықыласын арнауы Эмили үшін өте ауыр психологиялық соққы болды.

Алғашқы кездесулерде мен Эмилимен және оның анасымен бірге жұмыс істедім. Әлеуметтік қызметкер де кездесулерге қатысып отырды. Ол әңгімеге белсенді араласпаса да, үнсіз әрі мұқият қатысуының өзі отбасында ұзақ уақыт бойы жиналған реніштердің ашылуына ықпал етті.

Дәрі-дәрмекпен жүргізілген емнің нәтижесі төмен болғандықтан, оны психоаналитикалық терапиямен толықтыру қажет болды. Эмили бірнеше жыл бұрын қысқа уақыт таныс болған терапевтті өзі таңдады. Соған қарамастан мен және әлеуметтік қызметкер тағы бір жылдан астам уақыт бойы терапиялық процеске қатысып отырдық. Кейде біз Эмили мен оның анасын бірге қабылдасақ, кейде әлеуметтік қызметкер анасымен жеке жұмыс жүргізді.

Автордың пікірінше, осы кезеңде жүргізілген жұмыс жасөспірімнің истериялық өзегінің қалыптасуына ықпал етті. Кейін бұл оның Үстем-Менінің жетілуіне және психологиялық дербестікке қол жеткізуіне негіз болды.

Қорытынды

Автор қарастырылған клиникалық жағдайларды екі негізгі топқа бөледі.

Бірінші жағдайда пациентті басқа терапевтке ауыстыруға болады. Бұған Андре, Бернар, Шарль және Дениза мысал болады. Алайда мұндай ауысу баланың және оның ата-анасының алғашқы кеңесшімен қалыптасқан психологиялық байланысын сақтай алған жағдайда ғана нәтижелі болады. Осындай кезде «Үшінші тұлғаның» қызметі көбіне кеңесші мен әлеуметтік қызметкер арасында бөлінеді.

Екінші жағдайда пациент алғашқы сұхбаттың өзінде-ақ кеңесшімен терең психологиялық байланыс қалыптастырады. Сондықтан мұндай жағдайда басқа терапевтке ауыстыру тиімсіз деп есептеледі. Керісінше, кеңесші емдеу процесіне қатысуын жалғастырады. Бұл аналитикалық психодрама немесе отбасылық консультациялар сияқты әдістер арқылы жүзеге асырылады.

Осылайша, автордың негізгі тұжырымы бойынша, «Үшінші тұлға» – терапиялық процестегі қосымша қатысушы ғана емес, пациенттің психикалық тұрақтылығын сақтап, емнің үздіксіз жалғасуына мүмкіндік беретін маңызды психологиялық тірек болып саналады.