Жолақты гиена: Маңғыстауда сирек кездесетін жануарлар қайта пайда болды
Маңғыстауда қабыландардың, қарақалдардың, балжегіштердің және басқа да сирек жануарлардың пайда болғаны тіркелген.
Үстірт аумағы Қазақстандағы ең аз зерттелген әрі бірегей жабайы табиғат бұрыштарының бірі болып қала береді. Маңғыстау облысында ұсталды деген болжаммен тараған жолақты гиенаның фотосы желіде пайда болғаннан кейін, өңірде Үстірттің сирек жануарлары туралы әңгіме қайта жанданды, деп хабарлайды Tizgin.kz.
Lada.kz тілшісі Қазақстан Республикасы Зоология институтының биоценология және аңшылықтану зертханасының меңгерушісі, Маңғыстау фаунасын 1980-жылдардың ортасынан бері зерттеп келе жатқан және қабыландарды, балжегіштерді және басқа да сирек жыртқыштарды іздеу экспедицияларына жеке қатысқан ғалым Константин Плаховпен сұхбаттасты.
Белгілі болғандай, гиенаға қатысты оқиға өңірдегі жалғыз таңғаларлық жағдай емес. Ғалымның айтуынша, соңғы ондаған жыл ішінде Маңғыстауда қабыландардың, қарақалдардың, балжегіштердің және басқа да сирек жануарлардың пайда болғаны тіркелген. Ал Үстірт аумағы Қазақстандағы ең аз зерттелген әрі бірегей жабайы табиғат бұрыштарының бірі болып қала береді.
«Маңғыстау — менің туған жерім десем болады»
Ғалымды Маңғыстаумен қырық жылға жуық еңбек байланыстырады.
«Мен жұмысымды Үстірт қорығы енді құрылған кезде бастадым. Бұл – 1985 жыл болатын. Содан кейін мұнда экспедициялармен үнемі келіп тұрдым. Маңғыстау менің туған өлкеге айналды», – дейді Константин Николаевич.
Дәл осы Зоология институтының экспедициялары өз уақытында өңірде балжегіш пен қабыланның мекендейтінін дәлелдеді. Бұл жануарлар ұзақ уақыт бойы Қазақстан үшін аңызға айналған жануарлар еді.
«2018 жылы біздің экспедиция Маңғыстау аумағында қабыланның тұрақты түрде пайда болатынын дәлелдеді. Ал одан да ертерек біз балжегіштің бар екенін растадық. Бұл шынымен таңғаларлық аң. Оны әлемдегі ең қорықпайтын жыртқыштардың бірі деп санайды», – дейді ғалым.
30 жылда бар болғаны төрт гиена
Плаховтың айтуынша, жолақты гиенаға қатысты оқиға — сенсация емес, керісінше Үстірт табиғатында жүріп жатқан үдерістердің сирек болса да заңды жалғасы.
«Алғашқы белгілі жағдай 1995 жылы болған. Сол кезде Маңғыстауда белгісіз жыртқыштың жылқыларға шабуыл жасағаны тіркелді. Ал 1996 жылы аңшы Ақшабай Алдабергенов Керті ауданында қасқыр қақпанына гиенаны түсірген. Мен сол теріні өз көзіммен көрдім», – деп еске алады ғалым.
Келесі табылған дерек шамамен жиырма жыл өткен соң тіркелген.
«2012 жылы Үстірт қорығының қызметкерлері Қарынжарық құмдарынан гиенаның екі бас сүйегін тапты. Соның бірі әлі күнге дейін қорық музейінде сақтаулы», – дейді ол.
Сонымен қатар, ғалым Маңғыстауда гиеналардың тұрақты популяциясы бар деп айтуға әлі ерте екенін атап өтеді.
«Сірә, бұл Түркіменстаннан келген жекелеген жануарлардың көші-қоны туралы болып отыр. Бұлар жаңа аумақ іздеп өте алысқа кетуі мүмкін», – дейді ол.
Бұл — африкалық гиеналар емес
Сурет тарағаннан кейін өңір тұрғындарының көбі шынымен қорқып қалған: көпшілік санасында гиена қауіпті африкалық жыртқыш ретінде қабылданады. Алайда ғалымның айтуынша, жолақты гиена өзінің дақты туысынан айтарлықтай ерекшеленеді.
«Бұл гиеналар топтасып өмір сүрмейді және ұйымдасқан түрде аң ауламайды. Олар — жалғыз жүретін жануарлар. Көбіне өлексемен қоректенеді. Өлген немесе әлсіреген жануарды жейді. Теориялық тұрғыда бөлініп қалған қозыны алып кетуі мүмкін, бірақ бұл олардың негізгі қорегі емес», – дейді ғалым.
Плаховтың түсіндіруінше, 90-жылдардағы үйдегі малға жасалған шабуылдар көбіне Үстіртте жабайы жемтіктің азаюымен байланысты болған.
«Сол кезде қарақұйрықтар, киіктер, Үстірт арқары жойылып кетті. Жыртқыштарға қорек жетіспеді. Қазір жағдай біртіндеп жақсарып келеді. Жабайы жануарлардың саны қалпына келіп жатыр, сәйкесінше үй малына деген қызығушылық та азаюда», – дейді ол.
Маңғыстауда неге сирек жануарлар көбейе бастады
Ғалымның пікірінше, сирек жануарлардың «қайта оралуының» себебі климат немесе көші-қон ғана емес.
«Үстіртте адамдар азайып келеді. Браконьерлік те төмендеді. Қазіргі жастар бұрынғыдай аңшылыққа аса қызықпайды. Статистикаға қарасақ, тіркелген аңшылардың шамамен жартысы ғана белсенді аңшылықпен айналысады, оның өзі көбіне құсқа бағытталған», – дейді ғалым.
Плаховтың айтуынша, жануарларға бұрынғы мекендеріне еркін оралуға мүмкіндік пайда болуда.
«Мысалы, қабылан үшін Түрікменстаннан өту мүмкіндігі пайда болды да, қабылан қайта келе бастады», – дейді ғалым.
Қарақал, балжегіш және «алып жыландар»
Бүгінде өңірде гиена ғана емес, басқа да сирек жануарларды кездестіруге болады.
«Маңғыстауда қарақал — шөл сілеусіні тіршілік етеді. Балжегіш бар. Жыландардың да өте қызық түрлері кездеседі. Қазір адамдар табиғатқа жиірек шыға бастады, сол себепті бұрын байқалмай келген жануарларды көбірек көріп жүр», – дейді ол.
Ғалымның айтуынша, өңір тұрғындары ірі жыландарды жиі көріп, оларды қауіпті мақұлықтар деп ойлап қорқып жатады.
«Қазір «алып жылан» деп жүргендері көбіне Паллас қарашұбар жыланы. Бұрын оны төрт жолақты қарашұбар деп атаған. Өзі үлкен, қорқынышты болып көрінгенмен, мүлде зиянсыз», – дейді ол.
Плаховты ең көп алаңдататыны – браконьерлік емес, туризмнің бақылаусыз дамуы. Әсіресе, Бозжыра маңында.
«Мен бірнеше жыл бұрын Бозжырада қонақүй салуға қарсы шықтым. Жол мен жаппай туризм бұрын қарақұйрықтар еркін жүрген аумақтарды бұзып жатыр», – дейді ғалым.
Ғалымның айтуынша, жануарлар үшін тыныш аймақтар мен суаттар аса маңызды.
«Ғылымда «тіршілік ету стациялары» деп аталатын аумақтар бар. Бұл жануарлар адамның тұрақты қатысуынсыз өмір сүре алатын жерлер. Сол жерлерге туристер жаппай келе бастаса, жануарлар ол жерден кетеді», – дейді ол.