Әлиев пен Пашинянның жұма күні Вашиңтонда өтетін кездесуі кемінде бір маңызды қорытынды жасауға мүмкіндік береді: Ресей Таулы Қарабақ қақтығысы бойынша Армения мен Әзербайжан арасындағы бірден-бір төреші болғысы келген, алайда Украинаға басып кіруі Мәскеудің аймақтағы позициясын әлсіретті, енді екі елдің басшылары бұл рөлде Американы көргісі келеді, деп хабарлайды Tizgin.kz порталы ВВС-ге сілтеме жасап.
Әзербайжан президенті де, Армения премьер-министрі де Дональд Трамптың алғашқы президенттік мерзімінде онымен кездесе алмаған. Оңтүстік Кавказ Трамптың екінші әкімшілігі үшін де басым бағытқа айналған жоқ — ол кезде командасының мақсаты ауқымдырақ еді: Ресейді Украинамен татуластыру және Газадағы соғысты тоқтату.
Тек негізгі бітімгерлік жоспарлары нәтиже бермеген соң ғана Трамп армян-әзербайжан қақтығысына назар аударды. Бұл жерде соғыс қимылдары баяғыда тоқтап, тіпті бейбіт келісім мәтіні дайындалып, келісілген болатын — тек қол қою қалған.
Алайда Ресейді соғыстан кейінгі реттеу жоспарының шетіне ысыру туралы символдық мәлімдемеден өзге, Вашингтондағы кездесудің нақты пайдасы айқын емес. Әлиев әлі де бейбіт келісімге қол қоймас бұрын Армения конституциясын өзгертуді талап етеді.
Кейбір БАҚ-та жарияланған дерекке сүйенсек, тараптар Әзербайжан мен оның эксклавы — Нахчыван автономиялық республикасын байланыстыратын жолды ашу жөнінде ымыраға келген. «Зәңгезур дәлізі» атауынан бас тартылып, жол Армения бақылауында қалады, бірақ оны америкалық компания басқарады.
Жұма күні Вашиңтонда тек бейбіт келісімге қол жеткізуге ұмтылыс туралы бірлескен мәлімдемеге қол қойылады деп күтіледі. Әлиев те, Пашинян да мұндай ниет жайында бұрын да бірнеше рет айтқан — ал кейбір сарапшылар жуырда ғана делдалдар шеттетілген бітім процесіне АҚШ-тың белсенді араласуы тек зиян келтіруі мүмкін деп алаңдайды.
ТӘУЕЛСІЗДІК ЖАЗЫ
Республикалықтар Вашиңтондағы кездесуді Трамптың бітімгерлік дарынының жемісі деп атайды, алайда шын мәнінде оның артында Баку мен Мәскеудің арасындағы келіспеушілік тұр. Шілденің басында ресейлік полицияның қолынан екі әзербайжандықтың қаза табуы, формалды түрде одақтастық қарым-қатынаста тұрған екі ел арасындағы ең ауқымды дипломатиялық дағдарысқа әкелді.
Бірақ бұл оқиға Ресейдің тағы бір шартты одақтасы — Армения үшін жақсы жаңалыққа айналды. Мұнда Мәскеудің делдалдық рөлі көп жағдайда Әзербайжан жағына ойнау ретінде қабылданатын. Осыған параллель, армян билігі Армян шіркеуінің екі епископын және оппозицияның бірнеше жетекшісін төңкеріс жасауға әрекеттенді деп айыптап, қамауға алды. Пашинян төңірегіндегілер бүлікшілердің артында Мәскеу тұрғанын меңзеді.
Алайда бөлек көрінген бұл оқиғалар — Ресейдегі әзербайжандықтардың қазасы мен Армениядағы оппозиционерлердің тұтқындалуы — жылдар бойы жиналған наразылық пен сенімсіздіктің бетін ғана ашты. Барлық айырмашылықтарына қарамастан, Оңтүстік Кавказдағы екі елдің элиталары да Мәскеудің үстемшіл көзқарасынан бірдей жалыққан еді.
2022 жылғы Украинаға толық көлемді басып кіру бұл сезімді күшейтті әрі соңғы ғасырлардағы орыстандыру тарихын, ұлттық қозғалыстардың басып-жаншылуын және әр тарап өзіне деструктивті деп санайтын Қарабақ қақтығысындағы КСРО мен РФ-ның рөлін еске салды. Ереванда Мәскеуге тәуелділік елді апат шегіне жеткізді деп есептейді және басты мақсат ретінде егемендікті қалпына келтіруді қояды. Бакуде болса, Ресейге Әзербайжанның Оңтүстік Кавказдағы ең қуатты әскерге ие аймақтық державаға айналғанын және енді «жақын шетел» елдерінің бірі еместігін түсіндіруді көздейді.
Мәскеуден алыстау негізінде жақындасудың шарықтау шегі Әлиев пен Пашинянның Абу-Дабидегі саммиті болды — бұл тарихтағы олардың делдалсыз және өзге іс-шаралар аясында өтпеген алғашқы кездесу. Ол бірнеше ай бойы даулы мәселелерді тікелей екіжақты форматта талқылаған делегациялардың жұмысының нәтижесі еді. Кездесуге тұрақты байланыста болған кеңесшілер мен дипломаттар қатысты, бұл тараптарға кең ауқымды мәселелерді еркін талқылауға мүмкіндік берді. Екі делегацияға жақын дереккөздердің айтуынша, мұндай кездесудің басты құндылығы — әр тарап екіншісінің шынайы ұстанымын тікелей естиді, оны өз бетінше жорамалдамайды.
Кездесу қарсаңында билікке жақын әзербайжандық БАҚ-тың Арменияға қатысты дауысы айтарлықтай өзгерді: қауіп пен ультиматумдардың орнына тарихтың бетін жабуға және бейбіт келісімге келуге шақырулар айтылды. Бұл риторика саммиттен кейін де сақталды, ал армян саясаткерлері көрші тараптан жаңа әскери эскалация қаупі туралы ескертулерін доғарды.
Алайда бұл тарихи кездесу бұрынғы метрополияға деген ортақ реніштің ғана ондаған жылдық өшпенділікті жеңуге жеткіліксіз екенін де көрсетті. Әзербайжан бейбіт келісімге қол қоюдың алғышарты ретінде Армения конституциясын өзгертуді талап етуді жалғастыруда. Бұл — нәтижесі болжанбайтын референдум өткізу қажеттігін білдіреді және бейбіт келісімнің жасалуын кемінде 2026 жылдың жазыға дейін шегереді.
Сондай-ақ Әзербайжанның негізгі аумағы мен оның эксклавы — Нахчыван арасындағы теміржолға бақылау орнату мәселесінде де жылдам шешім жоқ. Әлиев кедендік тексерусіз дәліз орнатуды талап етеді. Пашинян бұл жоспарды Армения егемендігіне қайшы деп санайды. Ымыралы нұсқа ретінде кедендік тексеруді батыстық компанияға аутсорсингке беру талқылануда — бұл жағдайда әзербайжандықтарға армян шекарашыларымен тікелей байланысқа түсуге тура келмейді, бірақ Армения өз аумағы арқылы өтетін жүктерге бақылауды сақтайды.
Бұл рөлге швейцариялық компания үміткер болды, оның өкілдері Баку мен Ереванға келіссөздерге де барған. Алайда екі ел билігіне жақын дереккөздердің BBC-ге хабарлауынша, швейцариялықтардың ұсынысы екі тарапқа да ұнамай, қабылданбаған.
Шілдеде бұл рөлді Америка атқаруы мүмкін сияқты көрінген, бірақ ақпараттың мерзімінен бұрын таралып кетуі және Трамп командасы мүшелерінің орынсыз пікірлерінен кейін армян билігі АҚШ-тың ұсынысын өздері үшін қолайсыз деп атады.
Вашингтондағы кездесудің қарсаңында жарияланған аноним дереккөздерге сілтеген жаңа мақалаларда АҚШ барлығына қолайлы формула ұсынғаны айтылды. Алайда бұл жоспар екі тараптан да ресми мақұлданғанға дейін оның іске аспай қалу қаупі жоғары болып тұр.
Аймақтық сарапшылар Филипп Гамагелян мен Заур Шириев Вашиңтон саммитінің алдында жарық көрген мақаласында екі жылдық тікелей диалог кезінде тараптар ұстанымдарын алпыс жыл бойы татуластыруға тырысқан ұлы державалардан да көбірек жақындата алғанын жазады.
«Баку мен Ереванда егемен мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас орнату жолында нақты қадамдар байқалды — бұл колониялық тәуелділіктен көптен күткен үзілу», — деп еске салады олар және ескертеді: әлемдік держава ретіндегі үшінші ойыншының араласуы бұл оң динамиканы бұзу қаупін төндіреді.
